ભ્રષ્ટાચાર અને પેન્ડીંગ કેસોનો ખુલ્લો ઉલ્લેખ
ધો.8ના પાઠ્ય પુસ્તકમાં ન્યાયતંત્ર પર સળગતો પ્રશ્ન
એનસીઇઆરટીના નવા સોશિયલ સાયન્સ પુસ્તકથી દેશભરમાં ચર્ચા
રાષ્ટ્રીય પાઠ્યક્રમમાં પહેલીવાર ન્યાયતંત્રની ખામીઓનો ખુલ્લો સ્વીકાર
અગ્ર ગુજરાત, નવી દિલ્હી
દેશના ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર, ન્યાયમાં વિલંબ અને કરોડો પેન્ડીંગ કેસો અંગે વર્ષોથી ચર્ચા થતી આવી છે, પરંતુ આ ચર્ચા હવે સીધી શાળા સ્તરના પાઠ્યપુસ્તક સુધી પહોંચતાં રાજકીય અને સામાજિક વર્તુળોમાં નવી હલચલ મચી છે. નેશનલ કાઉન્સીલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રીસર્ચ એન્ડ ટ્રેનીંગ (એનસીઇઆરટી) દ્વારા ગઇકાલે જાહેર કરાયેલા ધોરણ-8ના સોશિયલ સાયન્સના નવા પાઠ્ય પુસ્તકમાં ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચાર અને અદાલતોમાં પેન્ડીંગ કેસોને “ન્યાયના માર્ગમાં મોટો પડકાર” ગણાવવામાં આવ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરના પાઠ્યક્રમમાં આ પ્રકારનો ખુલ્લો અને સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ પહેલી વખત થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
નવા પાઠ્યપુસ્તકના આપણા સમાજમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા નામના ચેપ્ટરમાં અદાલતો સામે ઉભા રહેલા પ્રશ્નોને તટસ્થ દ્રષ્ટિકોણથી રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, આ ચેપ્ટરમાં ન્યાયતંત્રમાં વિવિધ સ્તરે ભ્રષ્ટાચારની ફરિયાદો સામે આવી રહી હોવાનું સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. અગાઉના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ન્યાયમાં વિલંબ અને કેસોની ભીડનો ઉલ્લેખ હતો, પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર જેવા સંવેદનશીલ મુદ્દાને સ્પર્શવામાં આવ્યો ન હતો. આથી નવા પુસ્તકને પાઠ્યક્રમમાં બદલાતી દ્રષ્ટિ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
પાઠ્યપુસ્તકમાં સ્પષ્ટ રીતે જણાવવામાં આવ્યું છે કે અદાલતોમાં પેન્ડીંગ કેસોની સમસ્યા માત્ર આંકડાઓ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે સામાન્ય નાગરિકના ન્યાય મેળવવાના અધિકારને સીધી અસર કરે છે. તેમાં ન્યાયમૂર્તિઓની ઓછી સંખ્યા, કાનૂની પ્રક્રિયાની જટિલતા, વારંવારની મુદત વધારાની પ્રથા અને અદાલતોમાં આધુનિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવ જેવા મુદ્દાઓને મુખ્ય કારણો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
પુસ્તકમાં આપેલા આંકડાઓ ચોંકાવનારા છે. તેમાં જણાવ્યા મુજબ સુપ્રિમ કોર્ટ ઓફ ઇન્ડિયામાં અંદાજે 81 હજાર કેસો પેન્ડીંગ છે, જ્યારે વિવિધ હાઇકોર્ટોમાં લગભગ 62.40 લાખ કેસો લાંબા સમયથી ન્યાયની રાહ જોઈ રહ્યા છે. જિલ્લા અને નીચલી અદાલતોમાં આ સંખ્યા વધુ ગંભીર બનીને લગભગ 4.70 કરોડ સુધી પહોંચી હોવાનું દર્શાવાયું છે. આ આંકડાઓથી વિદ્યાર્થીઓને માત્ર માહિતી નહીં, પરંતુ ન્યાયતંત્રની કાર્યક્ષમતા અંગે વિચાર કરવા પ્રેરણા મળે તેવો ઉદ્દેશ હોવાનું શિક્ષણવિદો માને છે.
ન્યાયતંત્રમાં ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દે પાઠ્યપુસ્તકમાં સંતુલિત અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે. તેમાં સ્પષ્ટ કરાયું છે કે જજ માટે આચારસંહિતા નક્કી કરવામાં આવી છે અને અદાલતની અંદર તેમજ બહાર તેમના વર્તનને ઉંચા નૈતિક ધોરણો પર રાખવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. સાથે જ જો કોઇ જજ સામે ફરિયાદ હોય તો તેની તપાસ માટે એક વ્યવસ્થિત સિસ્ટમ પણ કાર્યરત હોવાનું ઉલ્લેખાયું છે. પુસ્તકમાં જણાવ્યા અનુસાર, વર્ષ 2017થી 2021 વચ્ચે દેશભરમાં જજો સામે કુલ 1600થી વધુ ફરિયાદો અથવા કેસો પેન્ડીંગ હોવાનું આંકડાઓ સાથે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
આ ચેપ્ટરમાં ખાસ નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે તેમાં પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બી.આર. ગવઇના વિધાનનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમના નિવેદન મુજબ, ન્યાયતંત્રની અંદર પણ ક્યાંક-ક્યાંક ભ્રષ્ટાચાર અને ખોટા આચરણની ઘટનાઓ સામે આવી રહી છે, જેને નકારી શકાય નહીં. પાઠ્યપુસ્તકમાં આ વિધાનને ઉદાહરણ રૂપે રજૂ કરી વિદ્યાર્થીઓને સંસ્થાગત પડકારો સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ પ્રકારનો ઉલ્લેખ ન્યાયતંત્રને બદનામ કરવાનો પ્રયાસ નથી, પરંતુ લોકશાહી વ્યવસ્થામાં સ્વ-આલોચનાની પ્રક્રિયાનો એક ભાગ છે. વિદ્યાર્થીઓને ન્યાયતંત્રની મહત્તા સાથે તેની મર્યાદાઓ અને પડકારો સમજાવવાનો આ પ્રયાસ છે. અગાઉના પાઠ્યપુસ્તકોમાં ન્યાયપાલિકાની ભૂમિકા મોટાભાગે આદર્શ સ્વરૂપે રજૂ થતી હતી, જ્યારે નવા પુસ્તકમાં વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ કરીને વધુ પરિપક્વ અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે.
નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં માત્ર ન્યાયતંત્ર જ નહીં, પરંતુ આધુનિક લોકશાહી મુદ્દાઓને પણ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. તેમાં ચૂંટણી બોન્ડ અંગે ચર્ચા કરી સુપ્રિમ કોર્ટ દ્વારા તેને રદ કરવામાં આવ્યા હોવાનું સ્પષ્ટપણે જણાવાયું છે. આ ઉપરાંત માહિતી ટેકનોલોજી એક્ટના સંદર્ભમાં સોશિયલ મીડિયાના જવાબદાર ઉપયોગ, અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને કયા કૃત્યો અપરાધની શ્રેણીમાં આવે છે તે પણ સમજાવવામાં આવ્યું છે. આથી વિદ્યાર્થીઓને કાનૂની જાગૃતિ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
એનસીઇઆરટીના પાઠ્યપુસ્તકો હંમેશા રાષ્ટ્રીય સ્તરે ધોરણરૂપ ગણાય છે. તેથી તેમાં થયેલા કોઇ પણ ફેરફારની અસર સીધી દેશભરના લાખો વિદ્યાર્થીઓ પર પડે છે. ન્યાયતંત્ર જેવા સંવેદનશીલ વિષયને આ રીતે પાઠ્યક્રમમાં સમાવવાથી રાજકીય ચર્ચા શરૂ થવાની શક્યતા છે. એક તરફ તેને પારદર્શકતા અને વાસ્તવિકતા તરફનું પગલું ગણાવવામાં આવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ કેટલાક વર્ગોમાં તેને વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવી શકે છે.
શિક્ષણવિદો કહે છે કે લોકશાહી વ્યવસ્થાના ત્રણ સ્તંભોમાંથી એક એવા ન્યાયતંત્ર અંગે વિદ્યાર્થીઓને પ્રશ્ન પૂછતા અને સમીક્ષાત્મક રીતે વિચારતા શીખવવું સમયની માંગ છે. નવા પાઠ્યપુસ્તકનો અભિગમ આ દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હોવાનું માનવામાં આવે છે. જો કે, આગામી દિવસોમાં આ મુદ્દે રાજકીય પ્રતિસાદ અને ચર્ચા વધુ તેજ બને તેવી શક્યતા નકારી શકાય નહીં.
પાઠ્યપુસ્તકમાં શું નવું?
ધોરણ-8ના નવા સોશિયલ સાયન્સના પાઠ્યપુસ્તકમાં ન્યાયતંત્રને માત્ર આદર્શ સંસ્થા તરીકે નહીં, પરંતુ પડકારો સાથેની સંસ્થા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ભ્રષ્ટાચાર, પેન્ડીંગ કેસો, જજોની અછત અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સમસ્યાઓ જેવા મુદ્દાઓનો ખુલ્લો ઉલ્લેખ પ્રથમ વખત કરવામાં આવ્યો છે. આ અભિગમ વિદ્યાર્થીઓને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓ સમજવામાં મદદરૂપ બનશે.
પેન્ડીંગ કેસોના ચોંકાવનારા આંકડા
પાઠ્યપુસ્તક મુજબ સુપ્રિમ કોર્ટમાં 81 હજાર, હાઇકોર્ટોમાં 62.40 લાખ અને જિલ્લા તથા નીચલી અદાલતોમાં લગભગ 4.70 કરોડ કેસો પેન્ડીંગ છે. આ આંકડાઓથી ન્યાયમાં વિલંબની ગંભીરતા સ્પષ્ટ થાય છે અને ન્યાયતંત્ર પર વધતા ભારની વાસ્તવિકતા સામે આવે છે.
જજો સામે ફરિયાદોની હકીકત
પુસ્તકમાં જણાવ્યા અનુસાર 2017થી 2021 દરમિયાન દેશભરમાં જજો સામે 1600થી વધુ ફરિયાદો અથવા કેસો નોંધાયા છે. સાથે જ જજ માટે આચારસંહિતા અને ફરિયાદોની તપાસ માટેની વ્યવસ્થા હોવાનું પણ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે, જેથી સંસ્થાગત જવાબદારી પર ભાર મૂકાયો છે.
પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિનું વિધાન
પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ બી.આર. ગવઇના વિધાનનો ઉલ્લેખ કરીને પુસ્તકમાં સ્વીકારવામાં આવ્યું છે કે ન્યાયતંત્રની અંદર પણ ક્યારેક ભ્રષ્ટાચાર અને ખોટા આચરણની ઘટનાઓ સામે આવે છે. આ વિધાન પાઠ્યક્રમમાં સામેલ થવાથી ચર્ચાનો નવો દોર શરૂ થયો છે.
લોકશાહી શિક્ષણ તરફનો નવો અભિગમ
ન્યાયતંત્ર, ચૂંટણી બોન્ડ, આઇટી એક્ટ અને સોશિયલ મીડિયા જેવા વિષયોનો સમાવેશ કરીને એનસીઇઆરટીનું новое પાઠ્યપુસ્તક વિદ્યાર્થીઓમાં કાનૂની જાગૃતિ અને લોકશાહી મૂલ્યો વિકસાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ અભિગમને ભવિષ્યના સજાગ નાગરિકો ઘડવા તરફનું પગલું માનવામાં આવે છે.
