મોરબીના આધુનિક ઘડવૈયા સર વાઘજી ઠાકોર: પ્રેમ, પ્રગતિ અને દુરંદેશી શાસનની સુવર્ણ ગાથા.

મોરબીના આધુનિક ઘડવૈયા સર વાઘજી ઠાકોર: પ્રેમ, પ્રગતિ અને દુરંદેશી શાસનની સુવર્ણ ગાથા.

મણિ મંદિર: પથ્થરોમાં કંડારેલી એક રાજવીની અમર પ્રેમકથા.

ટેકનોલોજી અને પરંપરાનો સંગમ: મોરબી સ્ટેટના સુવર્ણ યુગના પ્રણેતા.

સૌરાષ્ટ્રના રાજવી ઇતિહાસમાં કેટલાક નામ એવા છે જે માત્ર સત્તા માટે નહીં પરંતુ દુરંદેશી વિચાર, આધુનિક વિકાસ અને પ્રજાપ્રેમ માટે યાદ રાખવામાં આવે છે. મોરબીના મહારાજા સર વાઘજી ઠાકોર (બીજા) જાડેજા રાજપૂત વંશના એક અનોખા શાસક હતા, જેમણે મોરબીને માત્ર રાજધાની નહીં પરંતુ પ્રગતિશીલ અને આધુનિક નગરમાં રૂપાંતરિત કર્યું. યુરોપિયન નગરયોજનાથી લઈને રેલવે, વીજળી, ટેલિફોન અને ભવ્ય સ્થાપત્ય સુધીના અનેક સુધારાઓ દ્વારા તેમણે મોરબીને “સૌરાષ્ટ્રનું પેરિસ” બનાવવાનુ સ્વપ્ન સાકાર કર્યું. તેમની પ્રિય રાણીની યાદમાં ઉભું કરાયેલું મણી મંદીર પ્રેમનું અમર પ્રતીક છે, જ્યારે મચ્છુ નદી પર બનેલો ઐતિહાસિક ઝૂલતો પુલ તેમની પ્રગતિશીલ વિચારસરણીનું જીવંત ઉદાહરણ છે. સર વાઘજી ઠાકોરનું જીવન વૈભવ, ટેકનોલોજીપ્રેમ, પ્રજાકલ્યાણ અને સર્જનાત્મકતાનો એવો સમન્વય છે, જેના કારણે તેઓ મોરબીના ઇતિહાસમાં “આધુનિક ઘડવૈયા” અને “સૌરાષ્ટ્રના શાહજહાં” તરીકે સદાય યાદ રહેશે.

તેમનું જીવન એક વૈભવી રાજવીની સાથે સાથે એક દીર્ઘદ્રષ્ટા શાસકનું પણ હતું.

મહારાજા સર વાઘજી ઠાકોરનો જન્મ ૧૭ એપ્રિલ, ૧૮૫૮ના રોજ થયો હતો. તેમના પિતા રવાજી ઠાકોરના અવસાન બાદ, માત્ર ૧૧ વર્ષની નાની વયે તેઓ મોરબીની ગાદી પર આવ્યા હતા. શરૂઆતના વર્ષોમાં વહીવટ ‘કાઉન્સિલ ઓફ રિજન્સી’ દ્વારા ચાલતો હતો. તેમણે રાજકોટની પ્રસિદ્ધ રાજકુમાર કોલેજમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું, જ્યાં તેઓ અભ્યાસ અને રમતગમતમાં તેજસ્વી હતા.

સર વાઘજી ઠાકોરના જીવનમાં કેટલીક એવી રસપ્રદ અને ઓછી જાણીતી વાતો જાણ્યે.

૧. વાઘજી ઠાકોર અને તેમનો લોખંડી અશ્વ (બાઈકનો શોખ):

બધા જાણે છે કે તેમને કારનો શોખ તો હતો જ, પણ ખૂબ ઓછા લોકો જાણતા હશે કે તેઓ ગુજરાતના એવા પ્રથમ રાજવી હતા જેમણે મોટરસાઈકલ વસાવ્યું હતું. ૧૯૦૦ની શરૂઆતમાં જ્યારે લોકોએ સરખી રીતે સાયકલ પણ નહોતી જોઈ, ત્યારે વાઘજી ઠાકોર મોરબીના રસ્તાઓ પર વિદેશી બનાવટનું મોટરસાઈકલ લઈને નીકળતા. તેઓ ટેકનોલોજી પ્રત્યે એટલા આકર્ષિત હતા કે નવી કોઈપણ શોધ યુરોપમાં થાય, તો તે થોડા જ સમયમાં મોરબીમાં જોવા મળતી.

૨. “સૌરાષ્ટ્રના શાહજહાં” અને મણિ મંદિરનો વિવાદ:

મણિ મંદિર પાછળની વાર્તા માત્ર પ્રેમની જ નથી, પણ એક ‘બળવા’ ની પણ છે. એવું કહેવાય છે કે સર વાઘજી ઠાકોરે જ્યારે મણિ મંદિરનું નિર્માણ શરૂ કરાવ્યું, ત્યારે તે સમયના બ્રિટિશ એજન્ટોને લાગ્યું કે આટલો મોટો ખર્ચ રાજ્યની તિજોરી પર બોજ થશે. અંગ્રેજોએ તેમને રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ વાઘજી ઠાકોરે મક્કમતાથી જવાબ આપ્યો કે, “આ મારા અંગત પ્રેમની અભિવ્યક્તિ છે અને તેના માટે હું કોઈની દખલગીરી સહન નહીં કરું.” તેમણે બ્રિટિશરોની પરવા કર્યા વગર આ ભવ્ય સ્થાપત્ય પૂરું કરાવ્યું.

૩. પ્રજા માટે પોતાની ટ્રેન થોભાવી દીધી:

તેઓ શિસ્તના ખૂબ આગ્રહી હતા, પણ પ્રજા પ્રત્યે તેમનું હૃદય કોમળ હતું.

એકવાર વાઘજી ઠાકોર પોતાની સ્પેશિયલ શાહી ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા હતા. રસ્તામાં તેમણે જોયું કે કેટલાક ખેડૂતો અને ગ્રામજનો નદી ઓળંગવામાં મુશ્કેલી અનુભવી રહ્યા હતા. તેમણે તુરંત ટ્રેન ઊભી રખાવી અને એન્જિનિયરોને બોલાવીને સૂચના આપી કે અહીં નાનો પુલ કે રસ્તો તાત્કાલિક બનાવવો જોઈએ. એક રાજા પોતાની શાનદાર ટ્રેન રોકીને સામાન્ય માણસની તકલીફ જુએ તે, એ સમયે ખૂબ મોટી વાત હતી.

૪. મોરબીનું અનોખું ટાઉન પ્લાનિંગ:

વાઘજી ઠાકોરે મોરબીને એ રીતે વસાવ્યું હતું કે તે સમયના લંડન જેવું લાગે. તેમણે મોરબીના રસ્તાઓ ‘રેડિયલ લાઈન’ (ચક્રાકાર) પદ્ધતિથી બનાવડાવ્યા હતા. શહેરના મુખ્ય ચોક (ગ્રીન ચોક) થી દરેક રસ્તો સીધો જ નીકળતો. આ પ્લાનિંગ એટલું સચોટ હતું કે ૧૦૦ વર્ષ પછી પણ મોરબીના જૂના શહેરમાં ટ્રાફિકની સમસ્યા નડતી નથી. તેમણે રસ્તાની બંને બાજુ એકસરખી ઊંચાઈની દુકાનો અને મકાનો બનાવવાનો કડક નિયમ રાખ્યો હતો, જેથી શહેર સુઘડ દેખાય.

૫. કન્યા કેળવણી માટે ક્રાંતિકારી ડગલું:

તે જમાનામાં સ્ત્રી શિક્ષણને બહુ મહત્વ આપવામાં આવતું નહોતું, પણ વાઘજી ઠાકોરની દ્રષ્ટિ જુદી હતી. તેમણે મોરબીમાં કન્યાશાળા શરૂ કરાવી, એટલું જ નહીં પણ જે વાલીઓ પોતાની દીકરીઓને ભણવા મોકલતા, તેમને પ્રોત્સાહન રૂપે ઈનામો અને શિષ્યવૃત્તિ આપવાની જાહેરાત કરી હતી. તેઓ પોતે પરીક્ષા સમયે શાળાની મુલાકાત લેતા અને દીકરીઓને પ્રોત્સાહિત કરતા.

સૌરાષ્ટ્રમાં જામનગર ના જામ રણજિતસિંહજી, ગોંડલ ના ભગવતસિંહજી અને ભાવનગર ના ભાવસિંહજી જેવા દિગ્ગજ રાજવીઓ થઈ ગયા, પરંતુ મોરબીના સર વાઘજી ઠાકોર તેમની કેટલીક અનોખી લાક્ષણિકતાઓને કારણે સાવ અલગ તરી આવતા હતા.

૧. પશ્ચિમીકરણ અને લાઈફસ્ટાઈલ: (સૌરાષ્ટ્રના સૌથી આધુનિક રાજવી)

જ્યારે અન્ય રાજવીઓ પરંપરાગત પોશાક અને રીત-રિવાજોમાં વધુ માનતા હતા, ત્યારે વાઘજી ઠાકોર સંપૂર્ણપણે યુરોપિયન લાઈફસ્ટાઈલના હિમાયતી હતા. તેઓ જેકેટ, ટાઈ અને હેટ પહેરતા અને બ્રિટિશ લાઈફસ્ટાઈલને અનુસરતા. તેમને “મોરબીના વિક્ટોરિયન રાજા” પણ કહેવામાં આવતા. તેમણે મોરબીના રસ્તાઓ અને ઈમારતોને લંડન કે પેરિસ જેવો લુક આપ્યો હતો, જે અન્ય રજવાડાઓમાં ઓછું જોવા મળતું.

૨. રેલવે પર સંપૂર્ણ માલિકી:

સૌરાષ્ટ્રના મોટાભાગના રાજ્યોમાં રેલવે અંગ્રેજોના અંકુશ હેઠળ અથવા સહિયારી હતી, પરંતુ મોરબીની વાત અલગ હતી. વાઘજી ઠાકોરે “મોરબી સ્ટેટ રેલવે” સ્થાપી હતી, જેનો સંપૂર્ણ વહીવટ અને માલિકી રાજ્યની હતી. તેમણે નેરોગેજ લાઈન બિછાવીને તેને વ્યાપારી ધોરણે એટલી સફળ બનાવી કે તે સમયે તે મોરબી સ્ટેટની આવકનું મુખ્ય સાધન બની ગઈ હતી.

૩. સ્થાપત્યમાં રોમેન્ટિસિઝમ (પ્રેમનું પ્રતીક):

અન્ય રાજવીઓએ કિલ્લાઓ, દરબારગઢ કે સાર્વજનિક લાઈબ્રેરીઓ બનાવી, પણ વાઘજી ઠાકોરે સ્થાપત્યને લાગણીઓ સાથે જોડી. તેમણે બનાવેલું મણિ મંદિર એ માત્ર પૂજાનું સ્થાન નથી, પણ પત્ની પ્રત્યેના પ્રેમનું સ્મારક છે. ભારતના રજવાડાઓના ઇતિહાસમાં પત્નીની યાદમાં આટલું ભવ્ય મંદિર બનાવનાર તેઓ એકમાત્ર રાજવી હતા.

૪. ટેકનોલોજીના અર્લી એડોપ્ટર:

વાઘજી ઠાકોર નવી ટેકનોલોજી અપનાવવામાં ખૂબ જ ઝડપી હતા. મોરબી એ સૌરાષ્ટ્રનું એવું પ્રથમ રાજ્ય હતું જ્યાં ટેલિફોન, વીજળી અને અત્યાધુનિક ડ્રેનેજ સિસ્ટમ જેવી સુવિધાઓ ખૂબ વહેલી આવી ગઈ હતી. જ્યારે અન્ય રાજ્યો ખેતીવાડી પર વધુ ધ્યાન આપતા હતા, ત્યારે વાઘજી ઠાકોરે ઉદ્યોગીકરણનો પાયો નાખ્યો, જેના કારણે આજે મોરબી સિરામિક ઉદ્યોગમાં વિશ્વભરમાં જાણીતું થયું છે.

૫. ઝૂલતો પુલ (એન્જિનિયરિંગ માર્વેલ):

સૌરાષ્ટ્રમાં પથ્થરના પુલ કે કોઝવે ઘણા હતા, પણ વાઘજી ઠાકોરની દ્રષ્ટિ કંઈક અલગ હતી. તેમણે નદી પર પથ્થરનો પુલ બનાવવાને બદલે યુરોપિયન સ્ટાઈલનો ‘સસ્પેન્શન બ્રિજ’ (ઝૂલતો પુલ) બનાવ્યો. આ પુલ તેમની પ્રગતિશીલ વિચારસરણીનો પુરાવો હતો. વાધ મહેલ અને નઝરબાગ પેલેસ- આ મહેલો તેમની ભવ્ય જીવનશૈલી અને કલાપ્રેમની સાક્ષી પૂરે છે.

૬. વૈભવ અને પ્રજાકલ્યાણનું સંતુલન:

સામાન્ય રીતે વૈભવી રાજાઓ પ્રજાથી દૂર રહેતા, પણ વાઘજી ઠાકોર અલગ હતા. તેઓ પોતે કરોડોની કિંમતની રોલ્સ રોયસમાં ફરતા, છતાં દુષ્કાળના સમયે તેમણે પ્રજાના ટેક્સ માફ કરી દીધા હતા અને પોતાના અંગત ભંડોળમાંથી લોકોને મદદ કરી હતી.

સર વાઘજી ઠાકોર અને મણિબાની પ્રેમ કહાની કોઈ ફિલ્મી પટકથાથી કમ ન હતી. તેમાં રહેલી ગંભીરતા અને સમર્પણ તેને આજના સમયના ‘ઇન્સ્ટન્ટ’ પ્રેમથી સાવ અલગ પાડે છે. વર્તમાન સમયમાં પ્રેમ ઘણીવાર સોશિયલ મીડિયાના પ્રદર્શન અને ક્ષણિક આકર્ષણ સુધી મર્યાદિત રહી જાય છે, જ્યારે સર વાઘજી ઠાકોરનો પ્રેમ ઘણી બાબતોમાં વિશિષ્ટ હતો.

૧. શબ્દો નહીં, સર્જન (સ્મારક વિરુદ્ધ સ્ટેટસ):

આજે પ્રેમ વ્યક્ત કરવા માટે લોકો સોશિયલ મીડિયા પર સ્ટેટસ મૂકે છે કે ભેટ આપે છે. વાઘજી ઠાકોરે મણિબાની યાદને અમર કરવા માટે ‘મણિ મંદિર’ જેવું અદભૂત સ્થાપત્ય બનાવ્યું. તેમણે પથ્થરોમાં પોતાનો પ્રેમ કોતરાવ્યો, જે આજે ૧૦૦ વર્ષ પછી પણ જીવંત છે.

૨. વિરહમાં પણ રચનાત્મકતા:

મણિબાના વહેલા અવસાન પછી વાઘજી ઠાકોર ભાંગી પડ્યા હોત, પણ તેમણે તે દુઃખને સર્જનમાં બદલી નાખ્યું. તેમણે નક્કી કર્યું કે જે મહેલ મણિબા માટે બનાવવાનો હતો, તેને હવે ઈશ્વરના ધામ (મંદિર) અને પ્રજાના ઉપયોગ માટેની ઈમારત બનાવવી. આજના સમયમાં બ્રેકઅપ કે વિરહમાં લોકો નકારાત્મકતા તરફ વળે છે, જ્યારે તેમણે વિરહને કલામાં પરિવર્તિત કર્યુ.

૩. મર્યાદા અને સન્માન:

તે જમાનામાં રાજાઓને અનેક રાણીઓ હતી, તેમ છતાં મણિબા પ્રત્યેનો તેમનો આદર સર્વોપરી હતો. મણિ મંદિરના બાંધકામમાં તેમણે ક્યાંય પોતાની મૂર્તિ કે પ્રદર્શન કરવાને બદલે પત્નીની સ્મૃતિને કેન્દ્રમાં રાખી. આ આદર અને ગૌરવ આજના યુગમાં દુર્લભ છે.

આજના યુવાનો માટે સર વાઘજી ઠાકોરના જીવન અને તેમના પ્રેમમાંથી આપણને આ મહત્વના બોધપાઠ મળે છે.

* પ્રેમ એ જવાબદારી છે- જો તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો, તો તેના પ્રત્યેનું સમર્પણ એવું હોવું જોઈએ કે જે સમયની મર્યાદાઓ ઓળંગી જાય. સાચો પ્રેમ માત્ર વ્યક્તિની હાજરીમાં જ નહીં, પણ તેની ગેરહાજરીમાં પણ તેટલો જ પવિત્ર રહે છે.

* યાદગાર બનો, માત્ર હાજર નહીં સર વાઘજી ઠાકોરે સાબિત કર્યું કે જીવનમાં તમે જે પ્રેમ કરો છો, તેનાથી જગતને કંઈક શ્રેષ્ઠ મળવું જોઈએ. તમારો પ્રેમ જો બીજા માટે પ્રેરણા બની શકે, તો જ તે સાર્થક છે.

* પીડાને પ્રગતિમાં બદલો- જીવનમાં જ્યારે પણ કોઈ પ્રિય વ્યક્તિ દૂર જાય, ત્યારે તે દુઃખને હકારાત્મક દિશા આપો. સર વાઘજી ઠાકોરે મણિબાના વિરહમાં આખું મોરબી બેઠું કર્યું. નિષ્ફળતા કે વિરહ એ અંત નથી, પણ કંઈક નવું સર્જવાની શરૂઆત હોઈ શકે છે.

સર વાઘજી ઠાકોર આપણને શીખવે છે કે “રાજવી એ નથી જેની પાસે સંપત્તિ છે, પણ રાજવી એ છે જેની પાસે પ્રેમ અને પોતાની પ્રજા માટે સર્જન કરવાની હિંમત છે.”

સર વાઘજી ઠાકોર એક એવા શાસક હતા જેઓ સમજતા હતા કે રાજ્યની સમૃદ્ધિ તેની પ્રજા અને વેપારીઓની ઉન્નતિમાં રહેલી છે. તેમણે મોરબીને સૌરાષ્ટ્રનું ‘ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર’ બનાવવા માટે કેટલાક એવા કાયદાઓ અને નીતિઓ બનાવી હતી જે તે સમયના અન્ય રજવાડાઓ કરતા ઘણી આગળ હતી. તેમની દૂરંદેશીનું પરિણામ, આજે જે આપણે મોરબીને “સિરામિક સિટી ઓફ ઇન્ડિયા” તરીકે ઓળખીએ છીએ, તેનું બીજ વાઘજી ઠાકોરની આ વ્યાપાર-લક્ષી નીતિઓએ જ રોપ્યું હતું. તેમણે માત્ર ખેતી પર નિર્ભર રહેવાને બદલે ઉત્પાદન અને નિકાસ પર ભાર મૂક્યો હતો.

બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા તેમને G.C.I.E. (Knight Grand Commander of the Order of the Indian Empire) નો ખિતાબ આપવામાં આવ્યો હતો. ૧૯૨૨માં તેમનું અવસાન થયું, પરંતુ તેમણે સ્થાપેલી વ્યવસ્થાઓ અને ઇમારતો આજે પણ મોરબીની ઓળખ બનીને ઊભી છે.