દિવાળીના આ પાંચ દિવસ આસો વદ તેરસ(ધનતેરસ)થી શરૂ થઈને કારતક સુદ બીજ (ભાઈબીજ) સુધી ચાલે છે. દરેક દિવસનું પોતાનું મહત્ત્વ અને પૌરાણિક કથા છે, જે તેને અનન્ય બનાવે છે.
ધનતેરસ (ધન ત્રયોદશી)
આસો માસના વદ પક્ષની તેરસ (ત્રયોદશી)ને ધનતેરસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસથી દિવાળીના પર્વની શરૂઆત થાય છે.
ધાર્મિક મહત્ત્વ અને કથા
ધન્વંતરિ જયંતી : આ દિવસે સમુદ્રમંથન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરિ અમૃત કળશ સાથે પ્રગટ થયા હતા, તેથી આ દિવસને આરોગ્યના દેવતા ધન્વંતરિની જયંતી તરીકે પણ ઊજવવામાં આવે છે. તેમની પૂજા કરવાથી વ્યક્તિને આખું વર્ષ સ્વસ્થ અને નીરોગી રહેવાના આશીર્વાદ મળે છે.
લક્ષ્મી-કુબેર પૂજન : ધનતેરસના દિવસે ધનની દેવી માતા લક્ષ્મી અને ધનના અધિપતિ કુબેર દેવની પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. લોકો પોતાના ઘરમાં ધન-ધાન્ય અને સમૃદ્ધિની વૃદ્ધિ માટે તેમની આરાધના કરે છે.
યમ દીપદાન : સાંજના સમયે ઘરના મુખ્ય દરવાજાની બહાર યમરાજ માટે દીપક પ્રગટાવવામાં આવે છે, જેને `યમ દીપદાન’ કહેવાય છે. આ દીપદાન અકાળ મૃત્યુના ભયમાંથી મુક્તિ અપાવે છે તેવી માન્યતા છે.
સાંસ્કૃતિક પરંપરા : આ દિવસે લોકો સોનું, ચાંદી, નવાં વાસણો અને ધાતુની વસ્તુઓની ખરીદી કરે છે, જેને શુભ માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે ધનની ખરીદી કરવાથી તેમાં તેર ગણો વધારો થાય છે.
કાળીચૌદશ (નરક ચતુર્દશી / રૂપચૌદશ)
આસો માસના વદ પક્ષની ચૌદશ(ચતુર્દશી)ને કાળીચૌદશ કહેવાય છે. આ દિવસને `નાની દિવાળી’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ધાર્મિક મહત્ત્વ અને કથા
નરકાસુર વધ : પૌરાણિક કથા અનુસાર આ દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ અત્યાચારી અસુર નરકાસુરનો વધ કરીને 16,100 કન્યાઓને તેના બંધનમાંથી મુક્ત કરી હતી. આ વિજય અંધકાર પર પ્રકાશ અને દુષ્ટતા પર સદ્ગુણના વિજયનું પ્રતીક છે.
યમપૂજન : કાળીચૌદશના દિવસે યમરાજાનું પૂજન કરવું અને દીવો પ્રગટાવવો મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ પૂજાથી નરકમાં મળતી યાતનાઓમાંથી મુક્તિ મળે છે અને મોક્ષની પ્રાપ્તિ થાય છે.
રૂપચૌદશ : આ દિવસને રૂપચૌદશ પણ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસે વહેલી સવારે સૂર્યોદય પહેલાં અભ્યંગ સ્નાન (તલના તેલથી માલિશ કરીને સ્નાન) કરવાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સ્નાન કરવાથી સુંદરતા પ્રાપ્ત થાય છે અને નકારાત્મકતા દૂર થાય છે.
સાંસ્કૃતિક પરંપરા : કાળીચૌદશના દિવસે લોકો ઘરમાંથી જૂની અને નકામી વસ્તુઓ, કચરો અને નકારાત્મક ઊર્જાને દૂર કરવા માટે કાંસકા (કંકાસ) બહાર કાઢે છે. આ દિવસે તંત્ર-મંત્ર અને સાધના કરનારાઓ માટે વિશેષ પૂજનનું
મહત્ત્વ છે.
દિવાળી (લક્ષ્મીપૂજન)
આસો માસની વદ અમાસના દિવસે દિવાળી અથવા દીપાવલિનું મુખ્ય પર્વ ઊજવાય છે. આ પાંચ પર્વનો સૌથી મહત્ત્વનો દિવસ છે.
ધાર્મિક મહત્ત્વ અને કથા
શ્રીરામનો અયોધ્યા પ્રવેશ: સૌથી પ્રચલિત કથા મુજબ આ દિવસે ભગવાન શ્રીરામ 14 વર્ષનો વનવાસ અને લંકાના રાક્ષસરાજ રાવણનો વધ કરીને પત્ની સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે અયોધ્યા પાછા ફર્યા હતા. તેમના આગમનથી અયોધ્યાવાસીઓએ સમગ્ર નગરને દીવડાઓથી ઝગમગાવી દીધું હતું, તેથી આ પર્વ પ્રકાશના પર્વ તરીકે ઓળખાય છે. દિવાળીએ જૈન ધર્મના તીર્થંકર મહાવીર સ્વામીનું નિર્વાણ થયું હતું.
લક્ષ્મીજીનું પ્રાગટ્ય : માન્યતા છે કે આ દિવસે સમુદ્રમંથનમાંથી ધનની દેવી માતા લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય
થયું હતું.
લક્ષ્મીપૂજન : આ દિવસે સાંજે શુભ મુહૂર્તમાં લક્ષ્મી-ગણેશ પૂજન અને ચોપડા પૂજન કરવામાં આવે છે. વેપારીઓ માટે આ દિવસ ખાસ છે, જ્યાં તેઓ વર્ષના હિસાબ-કિતાબના ચોપડાનું પૂજન કરીને નવા વર્ષની શરૂઆત કરે છે. ધન, જ્ઞાન અને શુભતાની પ્રાપ્તિ માટે ગણેશજીની પૂજા સાથે લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત કરવામાં
આવે છે.
સાંસ્કૃતિક પરંપરા : ઘર-દુકાનોને દીવા, લાઇટ્સ અને રંગોળીથી સજાવવામાં આવે છે. આ પર્વ અંધકાર પર પ્રકાશના વિજયનું પ્રતીક છે. રાત્રે ફટાકડા ફોડવામાં આવે છે અને એકબીજાને મીઠાઈ તથા ફરસાણ આપીને શુભેચ્છા પાઠવવામાં આવે છે.
નૂતન વર્ષ (બેસતું વર્ષ / ગોવર્ધન પૂજા)
કારતક માસના સુદ પક્ષની પડવા(પ્રતિપદા)ને ગુજરાતીઓનું નૂતન વર્ષ અથવા બેસતું વર્ષ કહેવામાં આવે છે. આ દિવસ વિક્રમ સંવત મુજબ નવા વર્ષની શરૂઆત દર્શાવે છે.
ધાર્મિક મહત્ત્વ અને કથા
ગોવર્ધન પૂજા / અન્નકૂટ : આ દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ઇન્દ્રના ક્રોધથી ગોકુળના લોકોને બચાવવા માટે ગોવર્ધન પર્વતને પોતાની ટચલી આંગળી પર ઉપાડ્યો હતો. આ ઘટનાની યાદમાં ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટ ઉત્સવ ઊજવવામાં આવે છે. મંદિરોમાં દેવી-દેવતાઓને વિવિધ પ્રકારનાં ભોજનનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે.
બલિ પ્રતિપદા : કેટલાંક સ્થળે આ દિવસે કે જેને બલિ પ્રતિપદા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે ત્યારે રાજા બલિની પૂજા કરવામાં આવે છે, કારણ કે ભગવાન વિષ્ણુએ વામન અવતાર લઈને તેમને વરદાન આપ્યું હતું.
સાંસ્કૃતિક પરંપરા : ગુજરાતીઓ માટે આ દિવસ નવા આશાવાદ અને ઉત્સાહ સાથે નવા સંકલ્પો લેવાનો દિવસ છે. લોકો એકબીજાને મળીને `સાલ મુબારક’ અથવા `નૂતન વર્ષાભિનંદન’ કહીને શુભેચ્છાઓ પાઠવે છે. વડીલોના આશીર્વાદ લેવામાં આવે છે અને મિત્રો-સંબંધીઓના ઘરે જવા માટે `સ્નેહમિલન’ની શરૂઆત થાય છે.
દિવાળીનો આ પંચ પર્વનો સમૂહ માત્ર ધાર્મિક તહેવાર નથી, પરંતુ તે ભારતીય સંસ્કૃતિનાં ઊંડાં મૂલ્યો, કુટુંબભાવના, આંતરિક શુદ્ધિ, આરોગ્ય, સમૃદ્ધિ અને સંબંધોના મહત્ત્વને દર્શાવે છે. ધનતેરસથી ભાઈબીજ સુધી દરેક દિવસ જીવનના એક નવા પાસાને ઉજાગર કરે છે અને આપણને અંધકાર છોડીને પ્રકાશ તરફ, જૂનાને ત્યજીને નવાને અપનાવવાની પ્રેરણા આપે છે. આ પર્વ દુર્ગુણો પર સદ્ગુણોના વિજય, જ્ઞાન દ્વારા અજ્ઞાનના નાશ અને માનવજીવનમાં સકારાત્મકતાના આગમનનો સંદેશ આપે છે.
– ધનંજય પટેલ
ભાઈબીજ (યમ દ્વિતીયા)
કારતક માસના સુદ પક્ષની બીજ(દ્વિતીયા)ને ભાઈબીજ અથવા યમ દ્વિતીયા કહેવામાં આવે છે. આ પંચ પર્વનો અંતિમ દિવસ છે.
ધાર્મિક મહત્ત્વ અને કથા
યમ-યમુના કથા : પૌરાણિક કથા મુજબ આ દિવસે મૃત્યુના દેવતા યમરાજ પોતાની બહેન યમુનાને મળવા તેમના ઘરે ગયા હતા. યમુનાએ ભાઈને તિલક કરીને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવ્યું. યમરાજે પ્રસન્ન થઈને વરદાન આપ્યું કે જે ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેનના ઘરે જઈને ભોજન કરશે અને તિલક કરાવશે, તેને અકાળ મૃત્યુનો ભય નહીં રહે. આ પર્વ ભાઈ-બહેનના પવિત્ર પ્રેમ અને બંધનને સમર્પિત છે, જે રક્ષાબંધન જેટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે.
સાંસ્કૃતિક પરંપરા : આ દિવસે બહેન પોતાના ભાઈને પોતાના ઘરે આવકારે છે. ભાઈના કપાળ પર તિલક કરે છે અને તેને લાંબું આયુષ્ય, સુખ અને સમૃદ્ધિ મળે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. ભાઈ પણ બહેનને ભેટ આપીને તેની રક્ષાનું વચન આપે છે.
