શું ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ પર આપવાની યાદી રાજકીય પક્ષોનું ટેન્શન વધારશે?

• સુપ્રીમ કોર્ટે SBIને 12મી માર્ચ મંગળવાર સુધીમાં તમામ વિગતો આપવા જણાવ્યું
• ચૂંટણી બોન્ડ ક્યારે ખરીદવામાં આવ્યાં હતા? કોણે ખરીદ્યું? તેની કિંમત શું હતી?
• રાજકીય પક્ષોને બોન્ડમાંથી કેટલું દાન મળ્યું? કેટલા બોન્ડ રોકડ કરવામાં આવ્યાં?

SBIને સુપ્રીમ કોર્ટ તરફથી મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. SBIએ ચૂંટણી બોન્ડ સંબંધિત માહિતી શેર કરવા માટે સમય માંગ્યો હતો, જેને સુપ્રીમ કોર્ટે ફગાવી દીધો છે. હવે એસબીઆઈએ મંગળવાર સુધીમાં વિગતો આપવી પડશે. આવી સ્થિતિમાં, શું આપણે સમજીએ છીએ કે શું આનાથી રાજકીય પક્ષોનું ટેન્શન વધશે? સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (SBI)ને સુપ્રીમ કોર્ટ તરફથી ઝટકો લાગ્યો છે. ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ્સ સંબંધિત માહિતી શેર કરવાની સમયમર્યાદા 30 જૂન સુધી લંબાવવાની SBIની માંગને ફગાવી દેવામાં આવી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે SBIને મંગળવાર એટલે કે 12મી માર્ચ સુધીમાં તમામ વિગતો શેર કરવા જણાવ્યું છે.

ચૂંટણી પંચને તમામ વિગતો 15 માર્ચે સાંજે 5 વાગ્યા સુધીમાં વેબસાઈટ પર અપલોડ કરવા ક્હ્યું

સુપ્રીમ કોર્ટે 15 ફેબ્રુઆરીએ પોતાનો ચુકાદો આપતાં ચૂંટણી બોન્ડ સ્કીમને ‘ગેરબંધારણીય’ ગણાવીને રદ કરી દીધી હતી. તેમજ SBIને 6 માર્ચ સુધીમાં ચૂંટણી પંચને તમામ વિગતો સબમિટ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતું. તેના પર SBIએ 30 જૂન સુધીનો સમય માંગ્યો હતો. ચીફ જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડ, જસ્ટિસ સંજીવ ખન્ના, જસ્ટિસ બીઆર ગવઈ, જસ્ટિસ જેબી પારડીવાલા અને જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રાની બેંચ આ કેસની સુનાવણી કરી રહી છે. સુપ્રીમ કોર્ટની પાંચ જજોની બેંચે SBIની માંગને ફગાવી દીધી છે અને 12 માર્ચ સુધીમાં ચૂંટણી પંચને તમામ વિગતો આપવાનો આદેશ આપ્યો છે. તેમજ ચૂંટણી પંચને આ તમામ વિગતો 15 માર્ચે સાંજે 5 વાગ્યા સુધીમાં વેબસાઈટ પર અપલોડ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.

ચૂંટણી બોન્ડનો અર્થ શું છે?

વર્ષ 2017માં કેન્દ્ર સરકારે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમની જાહેરાત કરી હતી. તે 29 જાન્યુઆરી 2018 ના રોજ કાયદેસર રીતે લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. સરકારે કહ્યું કે આ યોજના ચૂંટણી દાનમાં ‘સ્વચ્છ’ નાણાં લાવવા અને ‘પારદર્શિતા’ વધારવા માટે લાવવામાં આવી છે. SBIની 29 શાખાઓમાંથી અલગ-અલગ રકમના ચૂંટણી બોન્ડ જારી કરવામાં આવે છે. આ રકમ એક હજારથી લઈને એક કરોડ રૂપિયા સુધીની હોઈ શકે છે. કોઈપણ તેને ખરીદી શકે છે અને તેની પસંદગીના રાજકીય પક્ષને આપી શકે છે.

તેને ખરીદવાની પ્રક્રિયા શું હતી?

ચૂંટણી બોન્ડ વર્ષમાં ચાર વખત જારી કરવામાં આવતા હતા – જાન્યુઆરી, એપ્રિલ, જુલાઈ અને ઓક્ટોબરમાં. ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ દ્વારા ડોનેશન એવા પક્ષોને જ આપી શકાય છે જેમણે લોકસભા અને વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઓછામાં ઓછા એક ટકા વોટ મેળવ્યા હોય.

બોન્ડ વર્ષમાં ચાર વખત 10 દિવસ માટે જારી કરવામાં આવે

આ બોન્ડ વર્ષમાં ચાર વખત 10 દિવસ માટે જારી કરવામાં આવે છે. કોઈપણ વ્યક્તિગત અથવા કોર્પોરેટ હાઉસ આ બોન્ડ ખરીદી શકે છે. બોન્ડ મેળવ્યા પછી, રાજકીય પક્ષે તેને 15 દિવસમાં તેના ખાતામાં જમા કરાવવાના હતા. કાયદા મુજબ, રાજકીય પક્ષો તેમને બોન્ડ ક્યાંથી મળ્યા તે જણાવવા માટે બંધાયેલા ન હતા. ઉપરાંત, એસબીઆઈએ તે જણાવવું જરૂરી ન હતું કે તેમાંથી કોણે અને કેટલા બોન્ડ ખરીદ્યા હતા.

આ બધી વિગતો ક્યાં રાખવામાં આવે છે?

બોન્ડ કોણે ખરીદ્યા અને કોને આપવામાં આવ્યા તેની વિગતો એક જગ્યાએ રાખવામાં આવી છે, પરંતુ અલગથી. SBIએ સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું કે દાતા અને પ્રાપ્તકર્તાની વિગતો મુંબઈની મુખ્ય શાખામાં અલગ-અલગ સીલબંધ પરબિડીયાઓમાં રાખવામાં આવે છે.

તો SBI શા માટે સમય માંગી રહી હતી?

આવી સ્થિતિમાં સવાલ એ ઊભો થાય છે કે જ્યારે ડોનર અને રિસીવરની વિગતો એક જ બ્રાન્ચમાં છે તો એસબીઆઈ તેને સબમિટ કરવા માટે વધુ સમય કેમ માંગી રહી હતી? SBIએ સુપ્રીમ કોર્ટને કહ્યું હતું કે બંનેની વિગતોને ક્રોસ-મેચ કરવા માટે વધુ સમયની જરૂર છે. SBIએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં કહ્યું હતું કે ઈલેક્ટોરલ બોન્ડની માહિતી બે અલગ-અલગ સીલબંધ પરબિડીયાઓમાં છે અને તેને મેચ કરવી અને વિગતો જાહેર કરવી એ એક લાંબી પ્રક્રિયા છે.

બે અલગ-અલગ સીલબંધ એન્વલપ્સમાં 44,434 ડેટા સેટ

15 ફેબ્રુઆરીએ આપેલા તેના નિર્ણયમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે SBIને 12 એપ્રિલ, 2019 અને 15 ફેબ્રુઆરી, 2024 વચ્ચેના ચૂંટણી બોન્ડ સાથે સંબંધિત માહિતી જાહેર કરવા કહ્યું હતું. SBIએ કહ્યું કે આ સમયગાળા દરમિયાન 22,217 બોન્ડ ખરીદવામાં આવ્યા છે. એટલે કે, બે અલગ-અલગ સીલબંધ એન્વલપ્સમાં 44,434 ડેટા સેટ છે. SBIએ એવી પણ દલીલ કરી હતી કે નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ, KYC સહિત બોન્ડ ખરીદનારાઓની કોઈ વિગતો અને અન્ય વિગતો કોર બેંકિંગ સિસ્ટમમાં રાખવામાં આવશે નહીં. SBIએ કહ્યું હતું કે કોઈ વિગતો ડિજિટલ ફોર્મેટમાં નથી.

SC એ માહિતી સાર્વજનિક કરવા કેમ કહ્યું?

2019 માં, ચૂંટણી બોન્ડ યોજનાની માન્યતાને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકારવામાં આવી હતી. 15 ફેબ્રુઆરીએ સુપ્રીમ કોર્ટે આ યોજનાને ગેરબંધારણીય જાહેર કરી હતી. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે ચૂંટણી બોન્ડને ગોપનીય રાખવું એ બંધારણની કલમ 19(1) અને માહિતીના અધિકારનું ઉલ્લંઘન છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે કહ્યું હતું કે ઇલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમની કલમ 7 જણાવે છે કે બોન્ડ ખરીદનારાઓની માહિતી ગોપનીય રાખવામાં આવશે, પરંતુ કોર્ટ અથવા કાનૂની એજન્સીઓની માંગ પર તેનો ખુલાસો કરી શકાય છે. તેથી, ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સ્કીમની જોગવાઈઓ મુજબ, SBI એ કોર્ટના આદેશ પર તેની માહિતી જાહેર કરવી જરૂરી છે.

SBI કઈ વિગતો આપશે?

12 માર્ચ સુધીમાં SBIએ બે અલગ-અલગ ડેટા સેટ સબમિટ કરવાના રહેશે-

• પ્રથમ: ચૂંટણી બોન્ડ કઈ તારીખે ખરીદવામાં આવ્યા હતા? કોણે ખરીદ્યું? અને તેની કિંમત શું હતી?
• બીજું: રાજકીય પક્ષોને ચૂંટણી બોન્ડમાંથી કેટલું દાન મળ્યું? ચૂંટણી બોન્ડ કઈ તારીખે રોકડ કરવામાં આવ્યા હતા? અને કેટલા બોન્ડ રોકડ કરવામાં આવ્યા હતા?

આ પક્ષોને ફટકો કેમ નથી?

તેમ છતાં SBI એ બોન્ડ ખરીદનાર વ્યક્તિ, બોન્ડની કિંમત, બોન્ડ ખરીદવાની તારીખ અને ચૂંટણી બોન્ડમાંથી કઈ પાર્ટીને કેટલું દાન મળ્યું તેની તમામ માહિતી આપવી પડશે. પરંતુ ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા કોણે કયા રાજકીય પક્ષને દાન આપ્યું તે કહેવાની જરૂર નથી. આ એક રીતે અપવાદ છે, કારણ કે SBI એકમાત્ર એવી સંસ્થા છે જે કહી શકે છે કે કોણે કયા રાજકીય પક્ષને કેટલું દાન આપ્યું છે. આ પછી જ એ જાણી શકાશે કે કોઈ દાતાને સરકારની કોઈ નીતિથી પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે ફાયદો થયો છે કે કેમ.

હવે આગળ શું થશે?

સુપ્રીમ કોર્ટે સોમવારે SBIને 12 માર્ચ સુધીમાં ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સંબંધિત તમામ વિગતો સબમિટ કરવા જણાવ્યું હતું. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે જો નિર્ધારિત સમય મર્યાદામાં માહિતી આપવામાં નહીં આવે, તો તે ઇરાદાપૂર્વક કોર્ટની અવમાનના સમાન હશે અને SBI વિરુદ્ધ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. હવે 12 માર્ચ સુધીમાં SBI ચૂંટણી પંચને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ સંબંધિત તમામ માહિતી સબમિટ કરશે. આ પછી, ચૂંટણી પંચે 15 માર્ચે સાંજે 5 વાગ્યા સુધીમાં તેની વેબસાઇટ પર તમામ માહિતી આપવાની રહેશે.

પક્ષો ચૂંટણી બોન્ડમાંથી કેટલી કમાણી કરે છે?

એસોસિએશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ (ADR) પણ ચૂંટણી બોન્ડની માન્યતાને પડકારનારાઓમાં સામેલ હતું. ADR દાવો કરે છે કે માર્ચ 2018 થી જાન્યુઆરી 2024 વચ્ચે રાજકીય પક્ષોએ ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા 16,492 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મેળવ્યું છે. ચૂંટણી પંચમાં દાખલ કરવામાં આવેલા 2022-23 માટેના ઓડિટ રિપોર્ટ અનુસાર, ભાજપને ચૂંટણી બોન્ડ દ્વારા 1,294 કરોડ રૂપિયાથી વધુનું દાન મળ્યું છે. જ્યારે તેની કુલ કમાણી 2,360 કરોડ રૂપિયા હતી. એટલે કે ભાજપની કુલ કમાણીનો 40 ટકા હિસ્સો ઈલેક્ટોરલ બોન્ડમાંથી આવ્યો છે.

ભાજપને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ દ્વારા 5,271 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું

ADR રિપોર્ટ અનુસાર, 2017-18 અને 2021-22 ની વચ્ચે ભાજપને ઈલેક્ટોરલ બોન્ડ દ્વારા 5,271 કરોડ રૂપિયાનું દાન મળ્યું હતું. તેને 2019-20માં સૌથી વધુ દાન મળ્યું હતું. તે ચૂંટણીનું વર્ષ હતું અને ચૂંટણી બોન્ડમાંથી ભાજપને 2,555 કરોડ રૂપિયાનું દાન આવ્યું હતું.