સોશિયલ મીડિયાનો ઓવરડોઝ: ડિજિટલ યુગનું મીઠું ઝેર
આજના સમયમાં સવાર પડે અને આપણી આંખ ખુલે તે પહેલાં આપણો હાથ ઓશિકાની બાજુમાં પડેલા સ્માર્ટફોનને શોધે છે. ટૂથપેસ્ટ કરતા પહેલાં ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ કે વોટ્સએપના નોટિફિકેશન ચેક કરવા એ હવે આપણી દિનચર્યાનો એક અનિવાર્ય ભાગ બની ગયો છે. ૨૧મી સદીમાં ઈન્ટરનેટ અને સોશિયલ મીડિયાએ ક્રાંતિ સર્જી છે એમાં કોઈ બેમત નથી. તેણે દુનિયાને નાની બનાવી દીધી છે અને માહિતીનો મહાસાગર આપણી આંગળીના ટેરવે લાવી દીધો છે. પરંતુ, સિક્કાની બીજી બાજુ એ છે કે અમૃત માનીને શરૂ કરેલો આ વપરાશ હવે ધીરે-ધીરે ઝેરમાં પરિવર્તિત થઈ રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિ એટલે જ “સોશિયલ મીડિયાનો ઓવરડોઝ.”
વર્ચ્યુઅલ દુનિયાનું વળગણ
સોશિયલ મીડિયાનો મૂળ ઉદ્દેશ્ય લોકોને જોડવાનો હતો, પરંતુ આજે તે લોકોને વાસ્તવિકતાથી તોડવાનું કામ કરી રહ્યું છે. બસમાં, ટ્રેનમાં, રેસ્ટોરન્ટમાં કે ઘરના ડ્રોઈંગ રૂમમાં નજર કરશો તો જણાશે કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના મોબાઈલ સ્ક્રીનમાં ખોવાયેલી છે. સામે બેઠેલી વ્યક્તિ સાથે વાત કરવાને બદલે આપણે હજારો કિલોમીટર દૂર બેઠેલી કોઈ વ્યક્તિની ‘સ્ટોરી’ જોવામાં વ્યસ્ત છીએ.
આ વળગણ એટલું તીવ્ર છે કે મનોવૈજ્ઞાનિકો હવે તેને ‘ડિજિટલ કોકેઈન’ તરીકે ઓળખાવે છે. જ્યારે આપણે કોઈ પોસ્ટ પર ‘લાઈક’ જોઈએ છીએ ત્યારે આપણા મગજમાં ‘ડોપામાઈન’ નામનું રસાયણ છૂટું પડે છે, જે આપણને ક્ષણિક આનંદ આપે છે. આ ક્ષણિક આનંદ મેળવવા માટે આપણે વારંવાર ફોન ચેક કરીએ છીએ અને અજાણતાં જ એક વ્યસનના શિકાર બની જઈએ છીએ.
સરખામણીનો રોગ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય
સોશિયલ મીડિયાના ઓવરડોઝની સૌથી ગંભીર અસર આપણા માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર પડી રહી છે. ઇન્સ્ટાગ્રામ કે ફેસબુક પર આપણે જે જોઈએ છીએ તે લોકોના જીવનની ‘હાઈલાઈટ્સ’ હોય છે, વાસ્તવિકતા નહીં. કોઈના વેકેશનના ફોટા, કોઈની નવી ગાડી કે કોઈની પાર્ટીના ફોટા જોઈને આપણે અજાણતાં જ આપણી જાતને તેમની સાથે સરખાવવા લાગીએ છીએ.
આ સરખામણીમાંથી જન્મે છે લઘુતાગ્રંથિ અને હતાશા. “બીજા બધા કેટલા ખુશ છે અને મારું જીવન કેટલું કંટાળાજનક છે,” એવો વિચાર ધીરે-ધીરે ડિપ્રેશન તરફ દોરી જાય છે. આ ઉપરાંત, ‘FOMO’ (Fear of Missing Out) એટલે કે કશુંક ચૂકી જવાનો ડર યુવાનોમાં ચિંતા અને બેચેની વધારે છે. સતત ઓનલાઈન રહેવાનું દબાણ અને દરેક ટ્રેન્ડને અનુસરવાની ઘેલછા માનસિક શાંતિને હણી લે છે.
શારીરિક સ્વાસ્થ્ય પર જોખમ
માત્ર મન જ નહીં, સોશિયલ મીડિયાનો અતિરેક તન પર પણ પ્રહાર કરે છે. રાત સુધી સ્ક્રોલિંગ કરવાને કારણે ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે છે. મોબાઈલમાંથી નીકળતો બ્લુ લાઈટ મેલાટોનિન નામના હોર્મોનને અસર કરે છે, જેનાથી અનિદ્રાની સમસ્યા સર્જાય છે.
આ ઉપરાંત, સતત ડોક નીચી રાખીને ફોનમાં જોવાથી ‘ટેક્સ્ટ નેક’ સિન્ડ્રોમ, આંખોમાં બળતરા, માથાનો દુખાવો અને ઓબેસિટી (મેદસ્વિતા) જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે. બાળકો અને યુવાનો મેદાનમાં રમવાને બદલે મોબાઈલમાં ગેમ્સ રમવાનું પસંદ કરે છે, જે તેમના શારીરિક વિકાસને રૂંધે છે.
સંબંધોમાં તિરાડ
સોશિયલ મીડિયાએ આપણને અજાણ્યા લોકો સાથે તો જોડ્યા છે, પણ પોતાના સ્વજનોથી દૂર કરી દીધા છે. એક જ ઘરમાં રહેતા પરિવારના સભ્યો વચ્ચે સંવાદ ઓછો થઈ ગયો છે. ડાઈનિંગ ટેબલ પર પણ હવે વાતો થવાને બદલે મોબાઈલ સ્ક્રોલ થાય છે. પતિ-પત્ની વચ્ચેના સંબંધોમાં પણ સોશિયલ મીડિયાને કારણે શંકા અને અવિશ્વાસનું પ્રમાણ વધ્યું છે. વર્ચ્યુઅલ દુનિયાની ચમકદમકમાં આપણે વાસ્તવિક સંબંધોની હૂંફ ગુમાવી રહ્યા છીએ.
ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી (Lack of Focus)
આજના યુગમાં એકાગ્રતા એ સૌથી દુર્લભ વસ્તુ બની ગઈ છે. સોશિયલ મીડિયાના સતત નોટિફિકેશન્સ આપણને કોઈપણ એક કામમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા દેતા નથી. અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓ હોય કે ઓફિસમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ, દર પાંચ-દસ મિનિટે ફોન ચેક કરવાની આદત તેમની ઉત્પાદકતા (Productivity) ઘટાડે છે. આપણું મગજ હવે ઊંડાણપૂર્વક વિચારવાની ક્ષમતા ગુમાવી રહ્યું છે અને માત્ર ઉપરછલ્લી માહિતીમાં રાચતું થઈ ગયું છે.
શું છે ઉપાય? : ડિજિટલ ડિટોક્સ
સોશિયલ મીડિયાનો ઓવરડોઝ હવે એક ગંભીર સમસ્યા બની ચૂક્યો છે, પણ તેનો અર્થ એ નથી કે આપણે ટેકનોલોજીનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. જરૂર છે માત્ર સંતુલનની. આ માટે ‘ડિજિટલ ડિટોક્સ’ અપનાવવું અત્યંત જરૂરી છે. અહીં કેટલાક ઉપાયો છે જેનાથી આપણે આ વ્યસનમાંથી મુક્ત થઈ શકીએ છીએ:
* સમય મર્યાદા નક્કી કરો: દિવસ દરમિયાન સોશિયલ મીડિયા માટે ચોક્કસ સમય ફાળવો. જેમ કે, સવારે ૩૦ મિનિટ અને સાંજે ૩૦ મિનિટ. બાકીના સમયે ડેટા ઓફ રાખો.
* નોટિફિકેશન બંધ રાખો: બિનજરૂરી એપ્લિકેશન્સના નોટિફિકેશન બંધ રાખવાથી વારંવાર ફોન જોવાનું મન નહીં થાય.
* નો-ફોન ઝોન બનાવો: ઘરના અમુક વિસ્તારો જેમ કે બેડરૂમ કે ડાઈનિંગ ટેબલને ‘નો-ફોન ઝોન’ જાહેર કરો.
* વાસ્તવિક શોખ કેળવો: વાંચન, સંગીત, ચિત્રકામ કે રમતગમત જેવા શોખ માટે સમય ફાળવો. જ્યારે તમે રચનાત્મક પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત હશો ત્યારે ફોન યાદ નહીં આવે.
* રૂબરૂ મળવાનું રાખો: મિત્રો કે સગાં-સંબંધીઓને મેસેજ કરવાને બદલે તેમને ફોન કરો અથવા રૂબરૂ મળવા જાઓ.
નિષ્કર્ષ
સોશિયલ મીડિયા એક સાધન છે, સાધ્ય નથી. જો આપણે તેનો માલિક બનીને ઉપયોગ કરીશું તો તે વરદાન છે, પણ જો તે આપણો માલિક બની જશે તો તે અભિશાપ છે. જીવનની ખરી મજા લાઈક્સ અને કમેન્ટ્સમાં નથી, પણ પ્રકૃતિના સાન્નિધ્યમાં, પરિવારના પ્રેમમાં અને આત્મસંતોષમાં છે.
આવો, આ વર્ચ્યુઅલ દુનિયાના મોહમાંથી થોડા બહાર આવીએ અને વાસ્તવિક દુનિયાની સુંદરતાને માણીએ. યાદ રાખો, મોબાઈલની બેટરી લો થાય તો રિચાર્જ થઈ શકે છે, પણ જિંદગીની પળો એકવાર વેડફાઈ ગઈ તો ફરી ક્યારેય રિચાર્જ નથી થતી. સોશિયલ મીડિયાનો ઓવરડોઝ આપણા જીવનને કડવું બનાવે તે પહેલાં ચેતી જવું જરૂરી છે.
