જૈન ધર્મના અંતિમ અને ચોવીસમા તીર્થંકર, શ્રમણ સંસ્કૃતિના મહાનાયક અને અહિંસાના પર્યાય એવા ભગવાન મહાવીર સ્વામીનો નિર્વાણ દિવસ (મોક્ષ કલ્યાણક) એ માત્ર જૈન સમુદાય માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે ખૂબ જ પવિત્ર, પ્રેરણાદાયી અને ઊંડા આધ્યાત્મિક અર્થ ધરાવતો અવસર છે. આ દિવસને જૈન ધર્મમાં ખૂબ જ શ્રદ્ધા અને પવિત્રતાથી ઉજવવામાં આવે છે. ભગવાન મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણની પવિત્ર ઘટના, તેના ઐતિહાસિક અને આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ તેમજ તેની સાથે જોડાયેલા પર્વો વિશે વિસ્તારથી ચર્ચા કરીશું.
નિર્વાણ : જન્મ-મરણના ચક્રથી મુક્તિ
કારતક વદ અમાસે (દીપાવલીના પવિત્ર દિવસે) બિહારના પવિત્ર નગર પાવનપુરી (પાવાપુરી) ખાતેથી ભગવાન મહાવીર સ્વામીએ ભવસાગર પાર કર્યો અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કર્યો.
જ્ઞાનની પરાકાષ્ઠા અને નિર્વાણ : 72 વર્ષની વયે ભગવાન મહાવીરે પાવાપુરીના મહાજન રાજા હસ્તિપાલની શ્રુતિશાળા (યાગશાળા)માં ચૌદમા અપૂર્ણ કાળ સુધી પ્રવચન આપ્યું. આ પ્રવચન `ઉત્તરાધ્યયનસૂત્ર’ તરીકે જાણીતું છે, જે તેમના અંતિમ ઉપદેશો છે.
યોગ નિરોધ અને મોક્ષ : કારતક વદ અમાસની પ્રભાતે, શુક્લ ધ્યાન પરારૂઢ થઈને તેમણે પોતાના તમામ ઘાતી અને અઘાતી કર્મોનો ક્ષય કર્યો અને સદેહે અથવા આત્મસ્વરૂપે સિદ્ધાસનને પ્રાપ્ત કર્યું. તેમના નિર્વાણ સાથે જ આ પૃથ્વી પરથી એક અદ્ભુત આધ્યાત્મિક સૂર્ય અસ્ત પામ્યો, જેણે અજ્ઞાનતાનો નાશ કરી સત્યનો પ્રકાશ ફેલાવ્યો હતો.
પાવાપુરી : જળમંદિર અને નિર્વાણ ભૂમિ
ભગવાન મહાવીરનું નિર્વાણ પાવાપુરીમાં થયું હતું, જે આજે પણ લાખો શ્રદ્ધાળુઓ માટે અતિ પવિત્ર તીર્થસ્થાન છે.
જળમંદિરની વિશેષતા : પાવાપુરીમાં એક ભવ્ય કમળ સરોવરની વચ્ચે સફેદ સંગેમરમરનું આકર્ષક જળમંદિર આવેલું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે જ્યારે ભગવાન મહાવીરે નિર્વાણ પ્રાપ્ત કર્યું, ત્યારે તેમના શરીરના અંતિમ સંસ્કાર વખતે એટલી મોટી સંખ્યામાં ભક્તો અને દેવતાઓ હાજર હતા કે ભક્તોએ તેમની સ્મૃતિ માટે થોડી-થોડી માટી ઉપાડી લીધી. તેનાથી ત્યાં એક મોટો ખાડો થઈ ગયો, જે સમય જતાં સરોવરમાં પરિવર્તિત થયો. અહીં ભગવાન મહાવીરના ચરણામૃત (પદુકા) સ્થાપિત છે, જેના દર્શન માત્રથી માનવ મન અદ્ત શાંતિ અને દિવ્યતા અનુભવે છે.
દીપાવલી અને ભગવાન મહાવીરનું નિર્વાણ
સામાન્ય રીતે ભારતભરમાં દિવાળીનો તહેવાર ભગવાન રામના અયોધ્યા પુનરાગમનના પ્રતીક રૂપે ઉજવાય છે, પરંતુ જૈન પરંપરામાં દિવાળીનું મહત્ત્વ ભગવાન મહાવીર સ્વામીના નિર્વાણ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે.
જ્ઞાનનો દીપ પ્રગટાવવો : જે દિવસે ભગવાને ભૌતિક શરીર છોડીને નિર્વાણ પદ પ્રાપ્ત કર્યું, તે રાત્રે પાવાપુરી અને આસપાસના ક્ષેત્રોમાં અંધકાર છવાઈ ગયો હતો. તે અંધકારને દૂર કરવા અને ભગવાનના જ્ઞાનપ્રકાશને યાદ કરવા માટે દેવતાઓ અને ભક્તોએ દીવા પ્રગટાવ્યા હતા.
ગૌતમ સ્વામીને કેવળજ્ઞાન : ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણના દિવસે તેમના પરમ પ્રિય શિષ્ય ગૌતમ સ્વામી (ગૌતમ ગણધર)ને અત્યંત શોક થયો કે `મારા પ્રભુ ચાલ્યા ગયા.’ પરંતુ તે જ ક્ષણે તેમને મોહ-માયાની જાળ તોડીને કેવળજ્ઞાન (સર્વોચ્ચ જ્ઞાન) પ્રાપ્ત થયું. આથી, દિવાળીના દિવસે ભૌતિક દીવાઓની સાથે સાથે આત્માના અજ્ઞાનને દૂર કરી `જ્ઞાનનો દીપ’ પ્રગટાવવાની પરંપરા જૈન ધર્મમાં વિશેષ છે.
ભગવાન મહાવીરના નિર્વાણ
દિવસના સંદેશાઓ
આ મહાપર્વ આપણને કેવળ ભક્તિ કે પૂજા પૂરતો મર્યાદિત રહેવા નથી દેતો, પરંતુ જીવનમાં ઉતારવા લાયક જીવનમૂલ્યો પ્રદાન કરે છે.
અહિંસા પરમો ધર્મ : જીવો અને જીવવા દોનો મંત્ર આપનાર મહાવીરે સમગ્ર સૃષ્ટિ પ્રત્યે અનુકંપા રાખવાનો સંદેશ આપ્યો.
અપગ્રહ અને સાદગી : જીવનમાં જરૂરિયાતો મર્યાદિત રાખવી અને ભૌતિક ચીજો પ્રત્યેનો મોહ છોડવો એ જ સાચો મોક્ષ માર્ગ છે.
અનેકાંતવાદ : વિચારો અને દૃષ્ટિકોણનું બહુવિધ સ્વાગત કરવું, બીજાના મતને સમજવું અને સહઅસ્તિત્વની ભાવના કેળવવી.
નિર્વાણ લાડુ અને નવો વર્ષારંભ
નિર્વાણ લાડુ (નિર્વાણ કાંડ) : નિર્વાણ દિવસના દિવસે સવારે જૈન દેરાસરોમાં વિશેષ પૂજા થાય છે અને ભગવાન મહાવીરને `નિર્વાણ લાડુ’ (મોતીચૂર કે ચણાના લોટનો લાડુ) અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ લાડુ અર્પણ કરવાનો અર્થ એ છે કે પ્રભુએ આ ભવચક્રમાંથી મુક્તિ મેળવી પરમ આનંદ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત કર્યો છે.
વીર નિર્વાણ સંવત : દિવાળીના બીજા દિવસથી જૈન સમુદાયમાં નવું વર્ષ શરૂ થાય છે, જેને `વીર નિર્વાણ સંવત’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ વર્ષ 2026માં વીર નિર્વાણ સંવત 2552 પૂર્ણ થઈને 2553માં પ્રવેશ કરે છે, જે ભગવાન મહાવીરના કાળથી સમયની ગણતરી દર્શાવે છે.
ભગવાન મહાવીર સ્વામીનો નિર્વાણ દિવસ એ આત્માના શુદ્ધિકરણ, ત્યાગ અને ઉચ્ચ આધ્યાત્મિક ચેતનાનો ઉત્સવ છે. આ પર્વ આપણને યાદ કરાવે છે કે બાહ્ય અંધકાર ભલે ગમે તેટલો ગાઢ હોય, પરંતુ જો આંતરિક આત્મદીપ પ્રજ્વલિત કરવામાં આવે, તો જીવનમાંથી તમામ પ્રકારના અજ્ઞાન, ક્રોધ, લોભ અને અહંકારનો નાશ થઈ શકે છે.
