- પૂર્વ આર્મી ચીફ જનરલ એમએમ નરવણેનું પુસ્તક ફોર સ્ટાર્સ ઑફ ડેસ્ટિની
- ફોર સ્ટાર્સ ઑફ ડેસ્ટિની પુસ્તકમાં આર્મી ચીફના સંસ્મરણો
- ચીન તણાવ વચ્ચે રક્ષામંત્રીએ નરવણે સાથે કરી હતી વાત
પૂર્વી લદ્દાખમાં વાસ્તવિક નિયંત્રણ રેખા (LAC) પરના રેચિન લા પર્વતીય પાસમાં ચીની સેના દ્વારા ટેન્ક અને સૈનિકોની આગેકૂચને કારણે સર્જાયેલી તંગ પરિસ્થિતિ વચ્ચે, રક્ષા મંત્રી રાજનાથ સિંહે 31 ઓગસ્ટ, 2020ની રાત્રે નિર્ણય તત્કાલીન આર્મી ચીફ જનરલ એમએમ નરવણેએ વિદાય લેતી વખતે કહ્યું હતું, “તમને જે યોગ્ય લાગે તે કરો”.
પોતાના સંસ્મરણો ‘ફોર સ્ટાર્સ ઑફ ડેસ્ટિની’માં, નરવણેએ રાજનાથ સિંઘના નિર્દેશની સાથે સૂચનાઓ તેમજ તે રાતની પરિસ્થિતિ પર સંરક્ષણ પ્રધાન, વિદેશ પ્રધાન, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અને સંરક્ષણ સ્ટાફના ચીફ (CDS) વચ્ચેના સંવેદનશીલ ફોન કોલ્સનું વર્ણન કર્યું છે.
નરવણેએ કહ્યું કે રક્ષામંત્રી રાજનાથ સિંઘના ફોન બાદ તેમના દિમાગમાં સેંકડો અલગ-અલગ વિચારો નબો. તેમણે લખ્યું, “મેં આરએમ (રક્ષા મંત્રી)ને પરિસ્થિતિની ગંભીરતા વિશે જાણ કરી, જેમણે કહ્યું કે તેઓ લગભગ 10.30 વાગ્યા સુધીમાં મારો સંપર્ક કરશે, જે તેમણે કર્યું.”
પૂર્વ સેના પ્રમુખે લખ્યું છે કે, “તેમણે (રક્ષા મંત્રી) કહ્યું કે તેમણે વડાપ્રધાન સાથે વાત કરી છે અને આ સંપૂર્ણપણે લશ્કરી નિર્ણય છે. ‘તમને જે યોગ્ય લાગે તે કરો’.
નરવણેએ કહ્યું, “જવાબદારી હવે સંપૂર્ણપણે મારા પર હતી. મેં ઊંડો શ્વાસ લીધો અને થોડીવાર શાંતિથી બેસી રહ્યો. દિવાલ પરની ઘડિયાળની ‘ટિક-ટિક’ સિવાય બધું શાંત હતું.
તેમણે લખ્યું છે કે, “એક દિવાલ પર જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખનો નકશો હતો, તો બીજી દિવાલ પર ઈસ્ટર્ન કમાન્ડનો નકશો હતો. તેઓ અચિહ્નિત નકશા હતા, પરંતુ જેમ જેમ મેં તેમની તરફ જોયું, હું દરેક એકમ અને રચનાના સ્થાનની કલ્પના કરી શક્યો. અમે દરેક રીતે તૈયાર હતા, પરંતુ શું હું ખરેખર યુદ્ધ શરૂ કરવા માંગતો હતો?
પોતાના સંસ્મરણોમાં, જનરલ નરવણેએ તે રાત્રે તેમની વિચાર પ્રક્રિયાની રૂપરેખા આપી છે. તે રાત્રે તેમના વિચારોનો ઉલ્લેખ કરતા, તેમણે લખ્યું, “કોવિડ મહામારીને કારણે દેશની પરિસ્થિતિ ખરાબ હતી. અર્થતંત્ર ખોરવાઈ રહ્યું હતું, વૈશ્વિક સપ્લાય ચેન તૂટી ગઈ હતી. જો કાર્યવાહી લાંબી ચાલે તો શું આપણે આ સંજોગોમાં લાંબા સમય સુધી સાધનો વગેરેનો સ્થિર પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરી શકીશું?
નરવણેએ લખ્યું છે કે, “વૈશ્વિક ક્ષેત્રે અમારા સમર્થક કોણ હતા અને ચીન અને પાકિસ્તાનથી શું ખતરો છે? મારા મગજમાં સેંકડો જુદા જુદા વિચારો વહેતા થયા. તેમણે કહ્યું, “આ આર્મી વોર કોલેજમાં માટીના મોડેલો સાથે રમાતી યુદ્ધની રમત નહોતી, પરંતુ જીવન અને મૃત્યુની પરિસ્થિતિ હતી.”
