6 મહિનાથી સંપર્કવિહોણું ‘મેવન’ સ્પેસક્રાફ્ટ નિષ્ક્રિય જાહેર
મંગળમાં ખોવાઈ ગયું નાસાનું યાન!
એક દાયકાથી વધુ સમય સુધી મંગળના રહસ્યો ઉકેલનાર યાન સાથે સંપર્ક તૂટતા નાસાએ મિશન સમાપ્ત જાહેર કર્યું; હવે 50થી 100 વર્ષ સુધી મંગળની કક્ષામાં ભટકતું રહેશે
અગ્ર ગુજરાત, વોશિંગ્ટન
મંગળ ગ્રહના વાયુમંડળ અને હવામાન સંબંધિત મહત્વપૂર્ણ માહિતી એકત્ર કરવા માટે મોકલવામાં આવેલા નાસાના ‘માર્સ મેવન’ (MAVEN) અંતરિક્ષ યાન સાથે છેલ્લા છ મહિનાથી કોઈ સંપર્ક ન થતાં અમેરિકાની અંતરિક્ષ એજન્સી નાસાએ તેને સત્તાવાર રીતે નિષ્ક્રિય જાહેર કરી દીધું છે. એક દાયકાથી વધુ સમય સુધી સફળતાપૂર્વક કાર્યરત રહેલા આ મિશનના અંતની પુષ્ટિ કરતાં નાસાએ જણાવ્યું કે હવે યાનને ફરી સક્રિય કરવું શક્ય નથી.
વર્ષ 2013માં લોન્ચ કરાયેલું ‘મેવન’ મિશન મંગળ ગ્રહના ઉપરના વાયુમંડળનો અભ્યાસ કરવા માટે ખાસ તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. આ યાનનું મુખ્ય કાર્ય મંગળ ગ્રહે કરોડો વર્ષોમાં પોતાનું વાયુમંડળ કેવી રીતે ગુમાવ્યું અને તેની અસર ગ્રહની સપાટી તથા વાતાવરણ પર કેવી રીતે પડી તે અંગે માહિતી એકત્ર કરવાનું હતું. મિશન દરમિયાન પ્રાપ્ત થયેલા ડેટાએ વૈજ્ઞાનિકોને મંગળના વિકાસ અને તેના ભૂતકાળને સમજવામાં મહત્વપૂર્ણ મદદ કરી હતી.
નાસાના જણાવ્યા અનુસાર ડિસેમ્બર મહિનાની શરૂઆતમાં મંગળ ગ્રહની પાછળથી પસાર થતી વખતે ‘મેવન’ સાથે અચાનક સંપર્ક તૂટી ગયો હતો. ત્યારબાદ સતત પ્રયાસો છતાં યાન તરફથી કોઈ પ્રતિસાદ મળ્યો નહોતો. તકનીકી તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે યાન અસામાન્ય રીતે અત્યંત ઝડપથી ફરવા લાગ્યું હતું. આ પરિસ્થિતિને કારણે તેની કક્ષા પ્રભાવિત થઈ અને વીજ પુરવઠો જાળવતી બેટરી સંપૂર્ણપણે ખાલી થઈ ગઈ હતી. નાસાના પ્રોજેક્ટ મેનેજર માઈકલ મેયરે જણાવ્યું હતું કે મેવન માત્ર એક યાન નહોતું, પરંતુ વૈજ્ઞાનિકો અને ઈજનેરોની વર્ષોની મહેનત અને લાગણીઓ સાથે જોડાયેલું અભિયાન હતું. તેમણે કહ્યું કે આ મિશનનો અંત ટીમ માટે કોઈ નજીકના સાથીને ગુમાવ્યા જેવો ભાવનાત્મક ક્ષણ છે. મેવને મંગળના વાતાવરણ વિશે અનેક મહત્વપૂર્ણ રહસ્યો ઉજાગર કર્યા છે, જે ભવિષ્યના મંગળ અભિયાનો માટે માર્ગદર્શક સાબિત થશે.
નાસા દ્વારા રચાયેલા સમીક્ષા બોર્ડે આ વર્ષની શરૂઆતમાં રજૂ કરેલા અહેવાલમાં સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે યાન હવે કાર્યક્ષમ સ્થિતિમાં પાછું આવી શકે તેમ નથી. તેથી તેને સત્તાવાર રીતે નિષ્ક્રિય જાહેર કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. જોકે, વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ‘મેવન’ આગામી 50થી 100 વર્ષ સુધી મંગળની કક્ષામાં પરિભ્રમણ કરતું રહેશે. ત્યારબાદ તે ધીમે ધીમે મંગળ તરફ ખેંચાઈ તેની સપાટી સાથે અથડાઈ શકે છે.
નાસાએ જણાવ્યું છે કે મિશન નિષ્ક્રિય થઈ ગયું હોવા છતાં તેની નિષ્ફળતા તરીકે ગણતરી કરી શકાય નહીં. કારણ કે મેવને તેના મૂળ લક્ષ્યો સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ કર્યા હતા અને અપેક્ષાથી ઘણો લાંબો સમય કાર્ય કર્યું હતું. હાલમાં યાનમાં આવેલી ખામી અને સંપર્ક તૂટવાના ચોક્કસ કારણોની તપાસ ચાલુ રાખવામાં આવી રહી છે.
શું છે ‘માર્સ મેવન’ મિશન?
* MAVEN એટલે Mars Atmosphere and Volatile Evolution.
* મંગળના ઉપરના વાયુમંડળનો અભ્યાસ કરવા માટે બનાવાયું હતું.
* 18 નવેમ્બર 2013ના રોજ લોન્ચ થયું હતું.
સપ્ટેમ્બર 2014માં મંગળની કક્ષામાં પહોંચ્યું હતું.
સંપર્ક કેવી રીતે તૂટ્યો?
* ડિસેમ્બર દરમિયાન મંગળની પાછળથી પસાર થઈ રહ્યું હતું.
* અચાનક યાન ઝડપથી ફરવા લાગ્યું.
* કક્ષા અસંતુલિત બની ગઈ.
* બેટરીનો વીજ પુરવઠો ખતમ થતાં સંચાર બંધ થયો.
મેવનની મોટી ઉપલબ્ધિઓ
* મંગળના વાયુમંડળના નુકસાનનો અભ્યાસ કર્યો.
* સૌર પવનની અસર અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી.
* મંગળના પ્રાચીન હવામાન વિશે નવા તારણો મળ્યા.
* ભવિષ્યના માનવ મિશન માટે ઉપયોગી ડેટા એકત્ર કર્યો.
હવે મેવનનું શું થશે?
* યાન ફરી સક્રિય થવાની શક્યતા નથી.
* 50થી 100 વર્ષ સુધી મંગળની કક્ષામાં રહેશે.
* ત્યારબાદ મંગળની સપાટી સાથે અથડાઈ શકે છે.
* હાલ અન્ય મિશનો માટે કોઈ જોખમ નથી.
નાસા ટીમ માટે ભાવનાત્મક ક્ષણ
નાસાના પ્રોજેક્ટ મેનેજર માઈકલ મેયરે જણાવ્યું કે મેવન સાથે વર્ષો સુધી કામ કરનાર ટીમ માટે આ મિશનનો અંત ખૂબ જ લાગણીસભર છે. ઘણા વૈજ્ઞાનિકો માટે આ યાન તેમના કારકિર્દીના સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રોજેક્ટોમાંનું એક રહ્યું છે.
તપાસ હજુ ચાલુ
ખામીનું ચોક્કસ કારણ હજુ સ્પષ્ટ નથી.
નાસાની ટેક્નિકલ ટીમ વિશ્લેષણ કરી રહી છે.
ભવિષ્યના મંગળ મિશનોમાં આવી ભૂલો ટાળવા અભ્યાસ કરવામાં આવશે.
અંતિમ અહેવાલ બાદ વધુ વિગતો જાહેર થઈ શકે છે.
