શ્રીકૃષ્ણ સંસારને ઊંધા પીપળાના વૃક્ષ સાથે સરખાવે છે

 ગવદગીતાનો પંદરમો અધ્યાય `પુરુષોત્તમ યોગ’ એક અત્યંત ગહન અને મહત્ત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે. આ અધ્યાયમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સંસારને એક ઊંધા વૃક્ષ તરીકે દર્શાવીને આત્મા, પરમાત્મા અને પ્રકૃતિના સંબંધનું ગૂઢ રહસ્ય સમજાવે છે. આ અધ્યાયનો પહેલો શ્લોક જ આ સમગ્ર અધ્યાયનો સાર છે.

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।

छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥

શ્લોક: 15.1

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો `જેનું મૂળ ઉપર છે અને જેની શાખાઓ નીચે છે, તેવા આ અવિનાશી પીપળાના વૃક્ષને શાસ્ત્રોમાં વર્ણવવામાં આવ્યું છે. જેનાં પાંદડાં વેદો છે, જે આ વૃક્ષને જાણે છે, તે જ ખરા અર્થમાં વેદોના રહસ્યને જાણનાર છે.’

આ શ્લોક એક અત્યંત શક્તિશાળી રૂપક દ્વારા સંસારની પ્રકૃતિનું વર્ણન કરે છે. ભગવાન કૃષ્ણ સંસારને ઊંધા પીપળાના વૃક્ષ સાથે સરખાવે છે, જેનું મૂળ ઉપર છે અને શાખાઓ નીચે તરફ ફેલાયેલી છે.

1. ઊંધા વૃક્ષનું રહસ્ય : સામાન્ય રીતે વૃક્ષનું મૂળ જમીનમાં હોય છે અને શાખાઓ ઉપર તરફ ફેલાય છે, પરંતુ અહીં સંસારરૂપી વૃક્ષ ઊંધું છે. આનું કારણ એ છે કે આ સમગ્ર સૃષ્ટિનું મૂળ, તેનો આધાર અને તેનું ઉદ્ભવસ્થાન કોઈ ભૌતિક વસ્તુમાં નથી, પરંતુ પરમ તત્ત્વ બ્રહ્મમાં છે, જે સર્વશ્રેષ્ઠ અને સર્વોચ્ચ છે. આ ઊલટું વૃક્ષ એ વાતનો સંકેત છે કે આપણે જે દુનિયાને ભૌતિક અને સ્થિર માનીએ છીએ, તેનું મૂળ વાસ્તવમાં આધ્યાત્મિક અને અવિનાશી છે.

2. શાખાઓ અને પાંદડાં : આ વૃક્ષની શાખાઓ નીચે તરફ ફેલાયેલી છે, જે આપણા આ સંસારનાં જુદાં જુદાં સ્વરૂપોને દર્શાવે છે. આ શાખાઓમાં દેવતાઓ, મનુષ્યો, પશુઓ અને અન્ય તમામ જીવોનો સમાવેશ થાય છે. આ શાખાઓ સત્ત્વ, રજસ અને તમસ – આ ત્રણ ગુણો દ્વારા પોષાય છે અને દરેક જીવને જુદાં જુદાં કર્મો અને ઈચ્છાઓ સાથે બાંધે છે.

આ વૃક્ષનાં પાંદડાંઓને વેદ તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યાં છે. આનો અર્થ એ છે કે વેદો, જે ધર્મ અને કર્મકાંડનું જ્ઞાન આપે છે, તે આ સંસારના જ્ઞાન સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ માત્ર વેદોનો અભ્યાસ કરવાથી આખું સત્ય સમજી શકાતું નથી.

3. સાચો વેદવેત્તા : શ્લોકના અંતિમ ભાગમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જે વ્યક્તિ આ ઊંધા વૃક્ષના રહસ્યને સમજે છે, તે જ સાચો વેદવેત્તા છે. આનો અર્થ એ નથી કે જે વ્યક્તિએ વેદોને કંઠસ્થ કર્યા છે તે જ જ્ઞાની છે. સાચો જ્ઞાની એ છે જે સમજે છે કે આ સંસાર એક ભ્રમણા છે, એક ઊલટું વૃક્ષ છે જેનું મૂળ અવિનાશી પરમાત્મામાં છે અને તેની શાખાઓ અસ્થાયી છે. આ જ્ઞાન દ્વારા વ્યક્તિ સંસારના મોહમાંથી મુક્ત થઈ શકે છે.