મધ્ય પૂર્વનું સંકટ હવે સીધું ખિસ્સા પર પ્રહાર કરશે

તેલના તોફાને વિશ્વ બજારમાં મચાવી દહેશત

મધ્ય પૂર્વનું સંકટ હવે સીધું ખિસ્સા પર પ્રહાર કરશે

ગીતા ગોપીનાથની ગંભીર ચેતવણી : કાચા તેલના ભાવ $160 પ્રતિ બેરલની ભીતિ વચ્ચે ભારતમાં મોંઘવારીની નવી સુનામી આવવાની શક્યતા

અગ્ર ગુજરાત, નવી દિલ્હી

મધ્ય પૂર્વમાં વધી રહેલા યુદ્ધજન્ય તણાવની અસર હવે માત્ર રાજકીય મંચો અથવા સૈન્ય સીમાઓ સુધી સીમિત રહી નથી. વૈશ્વિક બજારોમાં અનિશ્ચિતતાનું માહોલ ઊભું થતાં તેની સીધી અસર દુનિયાભરના સામાન્ય નાગરિકોના ખિસ્સા અને રસોડા પર પડવાની આશંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે. ખાસ કરીને કાચા તેલના ભાવોમાં આવનારી સંભવિત તેજી અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF) સાથે સંકળાયેલા જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી ગીતા ગોપીનાથે વ્યક્ત કરેલી ચિંતા ભારત જેવા આયાત આધારિત દેશો માટે ગંભીર સંકેત માનવામાં આવી રહી છે.
વિશ્વના સૌથી સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં ગણાતા મધ્ય પૂર્વમાં ઈરાન અને પશ્ચિમી દેશો વચ્ચે ઊભા થયેલા તણાવને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવો સતત ઊંચા જઈ રહ્યા છે અને જો હાલની પરિસ્થિતિ વધુ લાંબા સમય સુધી યથાવત્ રહેશે તો આગામી મહિનાઓમાં પ્રતિ બેરલ ભાવ 140 થી 160 ડોલર સુધી પહોંચી શકે તેવી ભીતિ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ પ્રકારની સ્થિતિ વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે જ નહીં પરંતુ સામાન્ય ગ્રાહકો માટે પણ આર્થિક આફત સમાન બની શકે છે. વિશ્વના તેલ વેપાર માટે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. દરરોજ લાખો બેરલ કાચું તેલ આ માર્ગ મારફતે વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. હાલ ઈરાનને કેન્દ્રમાં રાખીને ઊભા થયેલા સૈન્ય તણાવને કારણે આ વિસ્તારમાં સુરક્ષા જોખમ વધ્યું છે. જો અહીં જહાજ વ્યવહારમાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો થાય તો વિશ્વભરમાં કાચા તેલનો પુરવઠો ખોરવાઈ શકે છે. પુરવઠામાં ઘટાડો થતાની સાથે જ વૈશ્વિક બજારમાં ભાવો બેકાબૂ બનવાની શક્યતા છે.
ભારત માટે આ પરિસ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે કારણ કે દેશ પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. ભારતમાં વપરાતા કુલ કાચા તેલમાંથી લગભગ 80 થી 85 ટકા તેલ વિદેશોમાંથી આવે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં થતા નાના વધારાનો પણ સીધો અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા પર પડે છે. જો વૈશ્વિક બજારમાં કાચા તેલના ભાવોમાં ભારે વધારો થશે તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના સ્થાનિક ભાવોમાં ઐતિહાસિક વધારો જોવા મળી શકે છે. ઇંધણના વધતા ભાવોની અસર માત્ર વાહનચાલકો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. ડીઝલના ભાવોમાં વધારો થતાં ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ વધી જાય છે. ટ્રકો દ્વારા માલસામાન પહોંચાડવાનો ખર્ચ વધતા બજારમાં દૂધ, શાકભાજી, અનાજ, ફળફળાદિ અને રોજિંદા વપરાશની અન્ય ચીજવસ્તુઓ મોંઘી બની જાય છે. એટલે કે તેલના ભાવોમાં વધારો આખી સપ્લાય ચેઇનને અસર કરે છે. આથી સામાન્ય પરિવારોના ઘરખર્ચમાં ભારે વધારો થવાની શક્યતા છે.
આર્થિક નિષ્ણાતોના મતે જો કાચા તેલના ભાવ 160 ડોલર સુધી પહોંચશે તો ભારતમાં મોંઘવારીનો દર ફરી એકવાર ઝડપથી વધી શકે છે. રિઝર્વ બેંક માટે વ્યાજદર નિયંત્રણમાં રાખવું મુશ્કેલ બની શકે છે અને વિકાસદર પર પણ દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. બીજી તરફ સરકારને ઇંધણ પર કર ઘટાડવો પડે તો તેની સીધી અસર આવક પર પડશે. પરિણામે નાણાકીય ખાધ વધવાની શક્યતા પણ નકારી શકાય તેમ નથી. મધ્ય વર્ગ અને નીચા આવકવર્ગ માટે આ પરિસ્થિતિ સૌથી વધુ મુશ્કેલ સાબિત થઈ શકે છે. ઘરેલું ગેસથી લઈને દૈનિક વાહનવ્યવહાર સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં ખર્ચ વધી શકે છે. એરલાઈન્સ, પરિવહન, કૃષિ અને ઉત્પાદન ઉદ્યોગ જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ તેની અસર જોવા મળશે. ખાસ કરીને ખેડૂતો માટે ડીઝલના વધતા ભાવ ખેતી ખર્ચ વધારશે, જેના કારણે કૃષિ ઉત્પાદનના ભાવોમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. વિશ્વના અનેક દેશો હાલ આ સંકટને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યા છે. ઊર્જા સુરક્ષા માટે વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો તરફ વળવાની ચર્ચાઓ તેજ બની છે. ભારત સરકારે પણ વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડારનો ઉપયોગ, રશિયા સહિતના દેશોમાંથી સસ્તું તેલ મેળવવાના પ્રયાસો અને ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન જેવી નીતિઓ પર વધુ ભાર મૂકવાની જરૂરિયાત અનુભવી રહી છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકીય પરિસ્થિતિ હવે માત્ર રાજદ્વારી ચર્ચાનો વિષય રહી નથી, પરંતુ વિશ્વના દરેક નાગરિકના જીવન સાથે સીધી રીતે જોડાઈ ગઈ છે. આગામી થોડા અઠવાડિયા દરમિયાન મધ્ય પૂર્વમાં પરિસ્થિતિ કેવી દિશામાં આગળ વધે છે તેના આધારે વૈશ્વિક બજારોનું ભવિષ્ય નક્કી થશે. જો શાંતિ વાટાઘાટો સફળ નહીં થાય તો વિશ્વને ફરી એકવાર મોંઘવારીના મોટા ઝટકાનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કેમ મહત્વનું?

* વિશ્વના મોટા ભાગનું કાચું તેલ આ દરિયાઈ માર્ગથી પસાર થાય છે
* ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલો અત્યંત વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગ
* અહીં વિક્ષેપ થાય તો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ શકે
* તેલના ભાવોમાં તાત્કાલિક ઉછાળો આવવાની શક્યતા

ભારતમાં શું પડી શકે અસર?

* પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ નવા રેકોર્ડ બનાવી શકે
* ટ્રાન્સપોર્ટ ખર્ચ વધતાં ખાદ્ય ચીજવસ્તુઓ મોંઘી બનશે
* ઘરેલું બજેટ પર ભારે બોજો વધશે
* મોંઘવારી દરમાં ફરી વધારો થવાની શક્યતા

સરકાર પાસે શું વિકલ્પ?

* વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ ભંડારનો ઉપયોગ
* વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો તરફ ઝડપી વળાંક
* ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને વધુ પ્રોત્સાહન
* આયાતના નવા સ્ત્રોતો શોધવાના પ્રયાસો

ગીતા ગોપીનાથની મુખ્ય ચેતવણી

* મધ્ય પૂર્વનું સંકટ લાંબું ચાલશે તો બજારને મોટો ઝટકો
* કાચા તેલના ભાવ $160 સુધી જઈ શકે
* વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં મંદીની ભીતિ
* વિકાસશીલ દેશો પર સૌથી વધુ અસર થવાની શક્યતા