IITMની સ્ટડીએ વધારી પાણી અને ખેતીની ચિંતા
ચોમાસાનો ચોથો ભાગ હવામાં જ ગાયબ!
પુણેના વૈજ્ઞાનિકોની સ્ટડીમાં વરસાદનો સરેરાશ 25% ભાગ જમીન પર પહોંચતા પહેલાં જ વરાળ બની જતો હોવાનું તારણ
ઓછા વરસાદની સ્થિતિ વચ્ચે ગુજરાતમાં પશુધન માટે ઘાસચારા અંગે જિલ્લા કલેક્ટરને અપાઈ સીધી સત્તા
અગ્ર ગુજરાત, ગાંધીનગર
ભારતીય ચોમાસાને લઈને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટ્રોપિકલ મેટિયોરોલોજી (IITM), પુણેના વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલી નવી સ્ટડીમાં એક ચોંકાવનારો ખુલાસો સામે આવ્યો છે. સંશોધન મુજબ, જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન પડતા કુલ ચોમાસાના વરસાદનો સરેરાશ 25 ટકા હિસ્સો જમીન પર પહોંચતા પહેલાં જ હવામાં વરાળ બની જાય છે. એટલે કે વરસાદના ટીપાં જમીન સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ હવામાં ઓગળી જતા હોવાનું પ્રથમ વખત વૈજ્ઞાનિક રીતે નોંધાયું છે.
સંશોધન દરમિયાન જાણવા મળ્યું કે આ પ્રક્રિયા દરરોજ એકસરખી રહેતી નથી. કેટલાક દિવસોમાં માત્ર 4 ટકા વરસાદ હવામાં જ વરાળ બની જાય છે તો કેટલાક દિવસોમાં આ આંકડો 61 ટકા સુધી પહોંચી જાય છે. ખાસ કરીને પશ્ચિમી ઘાટના ઉત્તર વિસ્તારներում આ ઘટના વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળી હોવાનું સંશોધકોનું કહેવું છે. આ અભ્યાસ માટે વર્ષ 2019ના ચોમાસા દરમિયાન પુણેમાં વરસાદના ટીપાં અને હવાના નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ લેઝર સ્પેક્ટ્રોમીટર અને બિલો ક્લાઉડ ઇન્ટરેક્શન મોડલ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા તેની તપાસ કરવામાં આવી હતી. પાણીના સામાન્ય અણુ અને ભારે આઇસોટોપ વચ્ચેના તફાવતના આધારે વરસાદના ટીપાં કેટલા પ્રમાણમાં હવામાં જ વરાળ બની જાય છે તેનો અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો.
વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે અત્યાર સુધીના હવામાન અનુમાન મોડલમાં વરસાદના ટીપાં હવામાં જ વરાળ બની જવાની પ્રક્રિયાને પૂરતું સ્થાન આપવામાં આવ્યું નહોતું. હવે આ સંશોધનના આધારે વધુ સચોટ વરસાદી આગાહી શક્ય બનશે. સાથે જ વાદળોની રચના, ભેજનું પ્રમાણ અને વરસાદના વિતરણ અંગે પણ વધુ ચોક્કસ માહિતી મળી શકશે.
ભારત જેવા કૃષિપ્રધાન દેશમાં આ અભ્યાસનું મહત્વ વધુ વધી જાય છે. જો ચોમાસાનો નોંધપાત્ર હિસ્સો જમીન સુધી પહોંચ્યા વિના જ હવામાં સમાઈ જતો હોય તો તેની સીધી અસર ભૂગર્ભ જળસ્તર, સિંચાઈ વ્યવસ્થા અને ખેતી પર પડી શકે છે. ભવિષ્યમાં પાણીના સંચાલન અને કૃષિ આયોજન માટે પણ આ અભ્યાસ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.
આ દરમિયાન ગુજરાત સરકારે પણ ઓછા વરસાદની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને મહત્વપૂર્ણ વહીવટી નિર્ણય લીધો છે. રાજ્યના જે જિલ્લાઓમાં વરસાદની અછત રહેશે ત્યાં ગૌશાળા અને પાંજરાપોળમાં રહેલા પશુઓ માટે ઘાસચારાની વ્યવસ્થા કરવામાં વિલંબ ન થાય તે માટે જિલ્લા કલેક્ટરને સીધી સત્તા સોંપવામાં આવી છે.
નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉ ઘાસચારા અંગેની મંજૂરી પ્રક્રિયામાં સમય લાગતો હોવાથી અનેક વિસ્તારોમાં મુશ્કેલી ઉભી થતી હતી. હવે જિલ્લા કલેક્ટર સ્થાનિક પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને તાત્કાલિક નિર્ણય લઈ શકશે, જેના કારણે પશુધન માટે જરૂરી ઘાસચારો ઝડપથી ઉપલબ્ધ કરાવી શકાશે.
25% વરસાદ જમીન સુધી પહોંચતો જ નથી
IITMના અભ્યાસ મુજબ ચોમાસાના કુલ વરસાદનો સરેરાશ ચોથો ભાગ જમીન પર પડતા પહેલાં જ હવામાં વરાળ બની જાય છે.
ક્યારેક માત્ર 4%, તો ક્યારેક 61% સુધી ગાયબ
વરસાદનું હવામાં વરાળ બનવાનું પ્રમાણ દરરોજ બદલાય છે. હવામાન અને ભેજના આધારે આ આંકડો 4 ટકાથી લઈને 61 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.
આધુનિક ટેકનિકથી થયો ખુલાસો
લેઝર સ્પેક્ટ્રોમીટર, આઇસોટોપ વિશ્લેષણ અને બિલો ક્લાઉડ ઇન્ટરેક્શન મોડલની મદદથી વરસાદના ટીપાંનું વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું.
કૃષિ અને પાણી માટે ચિંતાજનક સંકેત
જો વરસાદનો મોટો હિસ્સો જમીન સુધી પહોંચતો ન હોય તો ભૂગર્ભ જળ, સિંચાઈ અને પાક ઉત્પાદન પર તેની લાંબા ગાળે અસર પડી શકે છે.
હવામાન આગાહી બનશે વધુ સચોટ
નવી સ્ટડી બાદ વરસાદી મોડલમાં જરૂરી સુધારા કરીને ભવિષ્યમાં વધુ ચોક્કસ હવામાન આગાહી શક્ય બનવાની આશા વ્યક્ત કરાઈ છે.
ગુજરાત સરકારે લીધો ત્વરિત નિર્ણય
ઓછા વરસાદવાળા જિલ્લાઓમાં પશુધન માટે ઘાસચારા અંગેનો નિર્ણય હવે જિલ્લા કલેક્ટર સીધો લઈ શકશે.
ગૌશાળા અને પાંજરાપોળને મળશે ઝડપી સહાય
નવી વ્યવસ્થાથી મંજૂરી પ્રક્રિયામાં વિલંબ નહીં થાય અને ગૌશાળા-પાંજરાપોળમાં રહેલા પશુઓને સમયસર ઘાસચારો મળી શકશે.
આખા દેશમાં થશે વિસ્તૃત સંશોધન
મુખ્ય સંશોધક સૈકત સેનગુપ્તાના જણાવ્યા મુજબ હવે પશ્ચિમી ઘાટ બાદ રાજસ્થાન, દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો સહિત સમગ્ર દેશમાં આ પ્રકારનું સંશોધન હાથ ધરવામાં આવશે.
