દરેક જીવનને એક નવા ચોપડાની જરૂર કેમ હોય છે?

દરેક જીવનને એક નવા ચોપડાની જરૂર કેમ હોય છે?

ડૉ. અર્જુન દવે

દર દિવાળીએ ગુજરાતમાં કંઈક અત્યંત રસપ્રદ બને છે. દુકાનો શણગારાય છે. ઘરો રોશનીથી ઝળહળે છે. પરિવારો મીઠાઈઓ વહેંચે છે. વેપારીઓ ચોપડા પૂજન કરે છે, પોતાના હિસાબી ચોપડાઓનું આદરપૂર્વક પૂજન કરીને આગામી વર્ષ માટે સમૃદ્ધિના આશીર્વાદ માંગે છે. અને બેસતા વર્ષના આગમન સાથે જ, ગુજરાતી નૂતન વર્ષમાં ‘નવી શરૂઆત’ રોજિંદા સંવાદોનો સહજ હિસ્સો બની જાય છે. જૂના હિસાબો તપાસાય છે. નવા ચોપડા ખોલવામાં આવે છે. ઘરો અને કાર્યસ્થળોમાં નવી આશાઓ પ્રવેશે છે. પરંતુ આ સુંદર પરંપરાની ભીતર એક ગહન પ્રશ્ન છુપાયેલો છે,  જો વેપાર-ધંધા દર વર્ષે એક નવું હિસાબી વર્ષ શરૂ કરી શકતા હોય, તો માણસ પોતાના જીવનમાં એક નવો અધ્યાય કેમ શરૂ ન કરી શકે?

આપણે બધા આપણી અંદર અસંખ્ય ‘અદ્રશ્ય ચોપડા’ (Invisible ledgers) લઈને ફરીએ છીએ.

એક ચોપડામાં આપણી સિદ્ધિઓ નોંધાયેલી છે. બીજામાં આપણી નિરાશાઓનો હિસાબ છે. કેટલાક પાનાઓ પર અધૂરાં સપનાંઓ અંકાયેલાં છે, તો કેટલાક પાનાં ભૂલો, તૂટેલા સંબંધો, ગુમાવેલી તકો અને એવા નિર્ણયોથી ભરેલાં છે જે કદાચ આપણે જુદી રીતે લીધા હોત તો સારું થાત.

વેપારના ચોપડા કરતાં વિપરીત, આપણા આ અંગત ચોપડાઓમાં ભાગ્યે જ કોઈ ‘ક્લોઝિંગ ડેટ’ (હિસાબ પૂર્ણ કરવાની તારીખ) હોય છે. આપણે તેને સતત મનમાં ઢસડતા રહીએ છીએ.

વિદ્યાર્થીને ધાર્યા પ્રમાણે ન ગયેલી પરીક્ષા યાદ રહે છે. સાહસિકને નિષ્ફળ ગયેલો વ્યવસાય યાદ રહે છે. પ્રોફેશનલને હાથમાંથી સરકી ગયેલી કોઈ સુવર્ણ તક સાલે છે. કોઈને સંબંધમાં તિરાડ પાડનારી કોઈ કડવી વાતચીત સતત સતાવે છે. તો કોઈ અન્ય વ્યક્તિ અગાઉનો પ્રયાસ નિષ્ફળ ગયો હોવાથી પોતાના સ્વપ્નને સતત પાછળ ઠેલતી રહે છે.

ધીમે ધીમે, ગઈકાલ આપણી આવતીકાલ પર હાવી થવા લાગે છે.

કદાચ દિવાળી આપણને આ સ્થિતિને એક સાવ નવી નજરે જોવાની દ્રષ્ટિ આપે છે.

વેપારમાં, હિસાબી વર્ષ પૂરું કરવાનો (Closing an accounting period) અર્થ એવો ક્યારેય નથી હોતો કે અગાઉના વ્યવહારો બન્યા જ નહોતા. દસ્તાવેજો સચવાય છે, તેમાંથી બોધપાઠ લેવાય છે અને દેવાં કે જવાબદારીઓ સ્વીકારાય છે. આગળનો નવો ગાળો પાછલા ગાળાની વધુ સ્પષ્ટ સમજણ સાથે શરૂ થાય છે.

માનવજીવન પણ બરાબર આ જ નિયમને અનુસરી શકે છે.

નવી શરૂઆત કરવા માટે ભૂતકાળને સાવ ભૂંસી નાખવાની જરૂર નથી; જરૂર છે તો માત્ર તેને સાચવવાની રીત બદલવાની!

આ વાત આજના અતિઝડપી દોડતા વિશ્વમાં વિશેષ પ્રસ્તુત છે:m, નાની ઉંમરે કારકિર્દી બનાવી લો, વહેલા આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બનો, બિઝનેસ ઊભો કરો, નવી ટેકનોલોજી શીખી લો, સંબંધો સાચવો, ફિટ રહો, વધુ ને વધુ સિદ્ધિઓ મેળવો.

સોશિયલ મીડિયા આ બધી અપેક્ષાઓને વધુ પડતી પ્રગટ કરી દે છે. આપણા કરતાં નાની વયની કોઈ વ્યક્તિએ ઘર ખરીદી લીધું, કોઈકે નવું સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કરી દીધું, કોઈ વિદેશ પ્રવાસે ગયું, તો કોઈકે નવી ડિગ્રી હાંસલ કરી લીધી. આપણે માત્ર તેમની ઝળહળતી સિદ્ધિઓ જોઈએ છીએ, પણ એ સિદ્ધિ પાછળના અગણિત અધૂરા પ્રયત્નો ક્યારેય જોઈ શકતા નથી.

અને ઘણીવાર, આ પરસ્પરની અંધાધૂંધ સરખામણી માણસને એવું માનવા મજબૂર કરે છે કે તે જીવનની દોડમાં ઘણો મોડો પડી ગયો છે.

પરંતુ માનવ વિકાસનું કોઈ એક સાર્વત્રિક સમયપત્રક (Universal timetable) નથી હોતું.

કોઈ વ્યક્તિને ચાલીસ વર્ષની વયે પોતાના સાચા રસના વિષયની ઓળખ થાય છે. કોઈ પચાસ વર્ષની ઉંમરે ફરી અભ્યાસ શરૂ કરી શકે છે. કોઈ વ્યવસાય અનેક અસફળ પ્રયોગો પછી સફળતાની ટોચે પહોંચે છે. અને વર્ષોની ગેરસમજ પછી કોઈ સંબંધમાં અચાનક સુધારો થઈ શકે છે.

કેલેન્ડર કદાચ દરેક માટે એકસરખી ગતિએ આગળ વધતું હશે, પરંતુ માનવ જીવનનો આંતરિક વિકાસ ક્યારેય એકસરખી ગતિએ નથી થતો.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાનો એક ગહન અને અર્થસભર શ્લોક આ સત્યને ઉજાગર કરે છે:

“નેહાભિક્રમનાશોऽસ્તિ પ્રત્યવાયો ન વિદ્યતે।”

— શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા (૨.૪૦)

(આ માર્ગમાં કરેલા કોઈપણ નિષ્ઠાવાન પ્રયાસનો ક્યારેય નાશ થતો નથી, કે તેનું કોઈ પ્રતિકૂળ પરિણામ આવતું નથી.)

મૂળ સંદર્ભમાં, આ શ્લોક આધ્યાત્મિક સાધના સાથે જોડાયેલો છે. છતાં, સાચા અને પ્રામાણિક પ્રયત્નનું મૂલ્ય દર્શાવતો આ વિચાર આપણા રોજિંદા જીવન માટે પણ એક ગંભીર ચિંતન પૂરું પાડે છે.

દરેક પ્રયત્ન આપણી અપેક્ષા મુજબનું જ પરિણામ આપે તે જરૂરી નથી; પરંતુ દરેક અર્થપૂર્ણ પ્રયત્ન આપણને કંઈક નવું ચોક્કસ શીખવી જાય છે:

* એક અસફળ વ્યવસાય આપણી વ્યવહારુ વિવેકબુદ્ધિ કેળવે છે.

* એક અઘરી પરીક્ષા અભ્યાસની વધુ સારી પદ્ધતિ દર્શાવે છે.

* કારકિર્દીનો એક ફટકો વ્યક્તિને નવા કૌશલ્યો શીખવા પ્રેરિત કરે છે.

* અંગત મતભેદ ધીરજ અને સંવાદ કળા શીખવે છે.

અનુભવ ત્યારે જ મૂલ્યવાન બને છે જ્યારે આત્મચિંતન તેને સાચી સમજણમાં પરિવર્તિત કરે છે.

અહીં જ ‘નવા ચોપડા’ ની પરંપરા અત્યંત રસપ્રદ બની જાય છે.

જરા કલ્પના કરો કે, જો દર દિવાળીએ આપણે આપણા અંગત જીવનના ચોપડા તપાસીએ તો?

રૂપિયા-પૈસામાં નહીં! સંબંધોમાં, આદતોમાં, શિક્ષણમાં અને આપણી જવાબદારીઓમાં:

* શું આપણે આપણા માતા-પિતા સાથે પૂરતો સમય વિતાવ્યો છે?

* શું આપણે આપણાં બાળકોનો ઉત્સાહ વધાર્યો છે?

* શું આપણે આપણું સ્વાસ્થ્ય જાળવ્યું છે?

* શું આપણે કંઈક નવું શીખ્યા છીએ?

* શું આપણે આપણા સંકલ્પો નિભાવ્યા છે?

* શું આપણે અગાઉ કરતાં વધુ ધીરજવાન બન્યા છીએ?

* શું આપણે કોઈ અન્યના જીવનને થોડું સરળ બનાવ્યું છે?

આ પ્રશ્નોના ઉત્તર ક્યારેય કોઈ બેલેન્સ શીટમાંથી નથી મળતા; છતાં તે આપણા જીવનની વાસ્તવિક ગુણવત્તા વિશે ઘણું બધું કહી જાય છે.

સંકલ્પ (Resolution) અને નવી શરૂઆત (New beginning) વચ્ચે એક સૂક્ષ્મ તફાવત છે.

સંકલ્પો ઘણીવાર ક્ષણિક ઉત્સાહથી શરૂ થાય છે. આપણે રોજ કસરત કરવાનું, વધુ વાંચવાનું, પૈસા બચાવવાનું, સ્ક્રીન ટાઈમ ઘટાડવાનું કે વાણી સુધારવાનું વચન લઈએ છીએ. પછી સામાન્ય રોજિંદી ઘટમાળ પાછી ફરે છે, ઉત્સાહ ઓગળી જાય છે અને સંકલ્પ ચૂપચાપ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે.

અર્થપૂર્ણ નવી શરૂઆત માટે કંઈક વધુ વ્યવહારુ અભિગમ જોઈએ છે, એવા નાના નાના ફેરફારો જે સામાન્ય દિવસોના પ્રવાહમાં પણ ટકી શકે, રોજના માત્ર દસ પાનાનું વાંચન, દૈનિક લટાર, એક સંવેદનશીલ સંવાદ, દર મહિને એક નિશ્ચિત રકમની બચત, કોઈ નવા કૌશલ્યનો નિયમિત મહાવરો, લાંબા સમયથી બાકી રહેલી કોઈ માફી, કે વર્ષોથી અટકેલી જવાબદારી પૂર્ણ કરવી.

આમાંનું કોઈ પણ પગલું નાટ્યાત્મક કે ભવ્ય નથી લાગતું; પરંતુ સમય જતાં, તે આખા જીવનની દિશા બદલી નાખવાની તાકાત ધરાવે છે.

સાહસિકો માટે આ ફિલસૂફી વિશેષ પ્રસ્તુત છે.

દરેક બિઝનેસ પાસે સફળ થયેલા અને નિષ્ફળ ગયેલા નિર્ણયોનો એક ચોક્કસ હિસાબ હોય છે. કેટલાંક રોકાણો નફો આપે છે, તો કેટલાંક મૂલ્યવાન અનુભવ આપે છે. બજારો બદલાય છે, ગ્રાહકની અપેક્ષાઓ વિકસે છે અને ટેકનોલોજી નવી શક્યતાઓ સર્જે છે.

જે બિઝનેસ પોતાના વીતેલા વર્ષમાંથી શીખવાનો ઇનકાર કરે છે, તે એ જ ભૂલોનું પુનરાવર્તન કરે છે. અને જે વ્યવસાય સતત જૂની નિષ્ફળતાઓના પિંજરામાં કેદ રહે છે, તે નવી તકો ગુમાવી બેસે છે.

આ જ વાત આપણને સૌને વ્યક્તિગત રીતે પણ લાગુ પડે છે. શીખવા માટે આપણને સ્મૃતિની જરૂર છે;m, પરંતુ આગળ વધવા માટે આપણને ‘આશા’ ની જરૂર છે.

કદાચ એટલા માટે જ પેઢી દર પેઢી દિવાળીનું પ્રતીક આટલું જીવંત અને પ્રભાવશાળી રહ્યું છે. એક દીવડો આખી સફરને એકસાથે રોશન નથી કરી દેતો; તે માત્ર પોતાની આસપાસની જગ્યાને અજવાળે છે. આપણે આગળનું એક પગલું ભરીએ છીએ, પછી બીજું… અને ધીમે ધીમે આખો માર્ગ સ્પષ્ટ થતો જાય છે.

ગુજરાતી નૂતન વર્ષ આ વિચારધારાને જીવનમાં ઉતારવાનો એક અત્યંત સાર્થક અવસર આપે છે. પરિવારો એકબીજાના ઘરે જાય છે, વેપાર-ધંધા ફરી શરૂ થાય છે, શુભેચ્છાઓની આપ-લે થાય છે અને લોકો હૃદયપૂર્વક ‘સાલ મુબારક’ કહે છે.

જો આ શુભેચ્છાઓ માત્ર એક ઔપચારિક અભિવાદન કરતાં કંઈક વિશેષ બની જાય તો?

જો આપણે આ પર્વનો ઉપયોગ એવા કોઈ સ્નેહી સાથે ફરી જોડાવા માટે કરીએ જેને આપણે અવગણ્યો હતો? ઓફિસના કોઈ સાથીદારની પ્રશંસા કરવા માટે? નિષ્ફળતા અનુભવનારા કોઈ યુવાનનું મનોબળ વધારવા માટે? કોઈ સામાન્ય ભૂલને માફ કરી દેવા માટે? કે પછી વર્ષોથી મુલતવી રાખેલા કોઈ સત્કાર્યને ફરીથી શરૂ કરવા માટે?

આ પણ સમૃદ્ધિનું જ એક પવિત્ર સ્વરૂપ છે.

દરેક નફો બેંક એકાઉન્ટમાં જ જમા થાય તે જરૂરી નથી, કેટલોક નફો આપણા સંબંધોમાં ઉમેરાય છે, કેટલોક આપણા ચારિત્ર્યમાં, કેટલોક આપણા આત્મવિશ્વાસમાં, અને કેટલોક નફો આપણી આસપાસના લોકો માટે નવી તકો બનીને ઉભરે છે.

આ દિવાળીએ આપણે આપણાં ઘરો સાફ કરીશું, સુશોભન કરીશું, દીવા પ્રગટાવીશું અને આવનારા વર્ષનું સ્વાગત કરીશું. તો સાથે સાથે, ચાલો આપણા એ અદ્રશ્ય ચોપડાઓને તપાસવા માટે પણ થોડો સમય કાઢીએ:

* ભૂતકાળના બોધપાઠ સાચવી લઈએ.

* જવાબદારીઓ સ્વીકારીએ.

* જીવનમાં રહેલા સ્વજનોનો આભાર માનીએ.

* જે સુધારી શકાય તેમ છે તેને સુધારીએ.

* અને પોતાની જાતને ફરીથી એક નવી શરૂઆત કરવાની છૂટ આપીએ!

કારણ કે, જિંદગીનો નવો ચોપડો ખોલવાની સૌથી સુંદર બાબત એ નથી કે જૂનાં પાનાં ભૂંસાઈ જાય છે; તેની સાચી સુંદરતા તો એ છે કે આગળનાં પાનાં હજુ સાવ કોરાં છે, નવો ઇતિહાસ લખવા માટે તૈયાર!

સાલ મુબારક! ઈશ્વર કરે કે આ નવું વર્ષ માત્ર ધન-સંપત્તિ જ નહીં, પણ ઉત્તમ આદતો, મજબૂત સંબંધો, નવી તકો અને જીવનને નવેસરથી શરૂ કરવાનું એક અદભુત સાહસ લઈને આવે!