- પહેલા મોહમ્મદ ઘોરી પાદ મહમૂદ શાહે મંદિર તોડી પાડ્યું હતું
- 1585માં રાજા ટોડરમલે મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરાવવામાં આવ્યું
- મહારાણી દેવી અહલ્યાબાઈએ સ્વયં શિવલિંગની સ્થાપના કરી
કાશી વિશ્વનાથ મંદિર અને જ્ઞાનવાપી સંકુલનો વિવાદ 1991થી કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો હતો. આ વિવાદ ભલે 30 વર્ષથી કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો હોય, પરંતુ વાસ્તવમાં આ વિવાદનું મૂળ 353 વર્ષ જૂનું છે. કાશી વિશ્વનાથ મંદિર અને જ્ઞાનવાપી સંકુલનો વિવાદ 1991 થી કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે, પરંતુ આ વિવાદનું મૂળ 353 વર્ષ જૂનું છે. આજે જાણો ઐતિહાસિક આંકડાઓ દ્વારા 30 વર્ષ 78 દિવસ જૂની કોર્ટ પિટિશનથી જૂના પુસ્તકોમાં ઉલ્લેખિત હકીકતો, 353 વર્ષ પહેલાં ઔરંગઝેબના બનારસ આવવાની વાર્તાઓ અને તેનાથી સંબંધિત ઇતિહાસથી વાકેફ કરીશું.
15 મી સદીના ટોડરમલ અને નારાયણ ભટ્ટના સમયમાં બાંધવામાં આવેલા મંદિર
જેમ્સ પ્રિન્સેપ એ મંદિરનું કામ શરૂ કર્યું. આજે મંદિરના સમગ્ર ભાગ પર મસ્જિદ છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે, મંદિરની નીચેની રચનાઓ એ જ છે અને માત્ર મસ્જિદનો ગુંબજ અને અંદરની જૂની રચનાઓ હાજર નથી. 15 મી સદીના ટોડરમલ અને નારાયણ ભટ્ટના સમયમાં બાંધવામાં આવેલા મંદિરના નકશા અનુસાર, 1832માં વારાણસી આવેલા અને વારાણસીના તત્કાલીન જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ તરીકે ફરજ બજાવતા બ્રિટિશ શાસનના લડવૈયા જેમ્સ પ્રિન્સેપએ મંદિરનું કામ શરૂ કર્યું હતું. બનારસનો નકશો તૈયાર કર્યો હતો. જેમાં જ્ઞાનવાપી સંકુલની સાથે વર્તમાન વિશ્વનાથ મંદિર અને અન્ય રચનાઓ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
વિવાદ કેવી રીતે શરૂ થયો હતો?
* વિવાદની શરૂઆત 1098 અને 1585 એડી વચ્ચે હોવાનું જાણવા મળે છે.
* મંદિર પહેલા બે વાર તૂટ્યું હતું,
* પહેલા મોહમ્મદ ઘોરી પછી મહમૂદ શાહે મંદિર તોડ્યું હતું.
* જૌનપુરના સુલતાન મહમૂદ શાહે 1447માં બીજી વખત મંદિર તોડ્યું હતું
* આ મંદિરનું નિર્માણ રાજા હરિશ્ચંદ્રએ 1098માં કરાવ્યું હતું
* 1194માં પહેલીવાર મોહમ્મદ ઘોરીએ મંદિરને લૂંટીને નષ્ટ કર્યું
* 1194માં સ્થાનિક લોકોએ મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું
* 1585માં રાજા ટોડરમલે નારાયણ ભટ્ટ સાથે મળીને મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું
* ઔરંગઝેબના સમયગાળા દરમિયાન 1632થી 1735 એડીમાં ત્રીજી વખત મંદિરને તોડી પાડવામાં આવ્યું
* ઔરંગઝેબે 1632માં વિશ્વનાથ મંદિરને નષ્ટ કરવા માટે સેના મોકલી, પરંતુ હિંદુઓના વિરોધને કારણે તે પરત ફર્યો
* 1632માં વિશ્વનાથ મંદિર તોડવામાં આવ્યું ન હતું, પરંતુ કાશીના અન્ય 60થી વધુ મંદિરો તોડી પાડવામાં આવ્યા
* 1669માં ઔરંગઝેબ બનારસ આવ્યો અને કાશીના ભવ્ય વિશ્વનાથ મંદિરને તોડી પાડવાનો આદેશ જારી કર્યો
* 1669માં મંદિરને ત્રીજી વખત તોડી પાડવામાં આવ્યું અને તે જ વર્ષે ઔરંગઝેબે જ્ઞાનવાપી સંકુલમાં મસ્જિદ બનાવી
* 1735માં ઈન્દોરની મહારાણી દેવી અહલ્યાબાઈને જ્ઞાનવાપી સંકુલની નજીક બાંધવામાં આવેલ બીજું કાશી વિશ્વનાથ મંદિર મળ્યું
* જ્યાં મહારાણી દેવી અહલ્યાબાઈએ સ્વયં શિવલિંગની સ્થાપના કરી હતી
1832માં મસ્જિદની દિવાલ પર મંદિર જેવી આર્ટવર્ક મેળવવાની વાત ચાલી હતીજ્ઞાનવાપી સંકુલનો નકશો લંડનની બ્રિટિશ લાઈબ્રેરીમાં રાખવામાં આવ્યો
એવું કહેવાય છે કે, આ કામ 1804 ની આસપાસ શરૂ થયું હતું અને 1829 માં બનારસના નકશા સહિત જ્ઞાનવાપી સંકુલનો નકશો પ્રકાશિત થયો હતો. 1832માં આ નકશો લંડનની બ્રિટિશ લાઈબ્રેરીમાં રાખવામાં આવ્યો હતો, જે આજે પણ મોજૂદ છે. તારકેશ્વર, માંકેશ્વર, ભૈરવ મંદિર અને ગણેશ મંદિરની આસપાસના અન્ય મંદિરો ઉપરાંત, દિવાલો પર હિન્દુ પ્રતીક ઘંટ અને શંખ સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. આ સ્થાનના પશ્ચિમ છેડે વર્તમાન શ્રૃંગાર ગૌરી મંદિર હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે. જેને લઈને વિવાદ ચાલી રહ્યો છે અને હાલ મામલો કોર્ટમાં છે.
મસ્જિદના ગુંબજ નીચે મંદિર
વર્ષ 1948 માં મસ્જિદના ગુંબજ નીચે મંદિર જેવી દીવાલો મેળવવાની વાત ચાલી હતી, તે જ વર્ષે પૂરમાં એક ભાગ પડી ગયો હતો. અહીં એક મોટા ગુંબજવાળા બે નાના ગુંબજ અને બાજુ-બાજુનો મિનાર મસ્જિદને તાજમહેલ જેવો દેખાવ આપે છે. એવો દાવો કરવામાં આવે છે કે, મુખ્ય વિશ્વનાથ મંદિરનો શિખર આજે પણ મોટા ગુંબજની નીચે હાજર છે. જેની ઉપર આ ઘુમ્મટ બનાવવામાં આવ્યો છે, જ્યારે તારકેશ્વર સહિત અન્ય મંદિરોના શિખરો પણ છે. જેના પર બે નાના ડોમ બનાવવામાં આવ્યા છે.
શિવલિંગની ઊંચાઈ લગભગ 12 ફૂટ 5 ઈંચ જણાવવામાં આવી
આ મસ્જિદ વિશે ઓગસ્ટ 2021માં સિવિલ જજ સિનિયર ડિવિઝનની કોર્ટમાં, શ્રીનગર ગૌરીના નિયમિત દર્શન અને પૂજા માટેનો કેસ દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. જેના વીડિયોગ્રાફી સર્વે દરમિયાન મસ્જિદની અંદર વુઝુખાનામાં શિવલિંગ મળી આવ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ શિવલિંગની ઊંચાઈ લગભગ 12 ફૂટ 5 ઈંચ જણાવવામાં આવી રહી છે. એવો પણ દાવો કરવામાં આવે છે કે, જે દિશામાં નંદીનું મુખ પશ્ચિમ દ્વાર તરફ છે, તે જ દિશામાં ભગવાન વિશ્વેશ્વરનું જૂનું શિવલિંગ પણ છે.
કાશી વૈભવ સહિત ઘણા જૂના પુસ્તકોમાં એવો ઉલ્લેખ
ઈતિહાસની બારીમાં 1809 થી 1810 નું આગવું મહત્વ છે. કાશી વૈભવ સહિત ઘણા જૂના પુસ્તકોમાં એવો ઉલ્લેખ છે કે, હિંદુ સમુદાયે 1809માં જ્ઞાનવાપી સંકુલની માંગણી કરીને મુસ્લિમ પક્ષ દ્વારા મસ્જિદની બહાર નમાઝ અદા કરવાનો વિરોધ કર્યો હતો. આ સાથે હિંદુ સમુદાયે જ્ઞાનવાપીને તેમને સોંપવાની માંગ કરી હતી. આ પછી, 1810 માં, તત્કાલિન જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટ શ્રી વોટસને કાઉન્સિલના વાઇસ-પ્રેસિડેન્ટને એક પત્ર લખીને જ્ઞાનવાપી સંકુલને હંમેશ માટે હિંદુઓને સોંપવા જણાવ્યું હતું. 19મી સદીમાં આ મામલો નવા સ્વરૂપમાં સામે આવ્યો અને 1937 માં અલ્હાબાદ કોર્ટે જ્ઞાનવાપીને મસ્જિદ ગણી. જો કે, 1937થી 1991 સુધી, જ્ઞાનવાપીને લઈને કોઈ વિવાદ થયો ન હતો.
1991માં જ્ઞાનવાપી સંકુલને ફરી હિંદુઓને સોંપવા માટે કોર્ટમાં અરજી દાખલ
આ પછી 1991 માં નવો વળાંક આવ્યો. જ્યારે જ્ઞાનવાપી સંકુલને ફરી હિંદુઓને સોંપવા માટે કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી. 1991 માં હરિહર પાંડે, સોમનાથ વ્યાસ અને પ્રો. રામરંગ શર્માએ જ્ઞાનવાપી મસ્જિદ પરિસરમાં પૂજા કરવાનો અધિકાર મેળવવા માટે કોર્ટમાં અરજી કરી હતી અને હિન્દુ પક્ષે દાવો કર્યો હતો કે, મસ્જિદ એક મંદિર હોવું જોઈએ. 1993 માં વિવાદ વધ્યો અને 1992 બાબરી ધ્વંસ પછી, અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે અહીં સ્ટે આપ્યો. 5 વર્ષ બાદ મસ્જિદ મેનેજમેન્ટ કમિટી, અંજુમન ઈનાઝાનિયા મસ્જિદ કમિટીએ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. મસ્જિદના સર્વે માટે કોર્ટમાં અરજીનો વિરોધ કર્યો હતો અને તેને રોકવા હાઈકોર્ટમાં અપીલ કરી હતી.
વારાણસી કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી
મસ્જિદ પ્રબંધન સમિતિએ આ મામલો અલ્હાબાદમાં ઉઠાવ્યો હતો. હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો અને કોર્ટે સર્વેની પરવાનગી પર સ્ટે મૂક્યો હતો, ત્યારબાદ મામલો થાળે પડ્યો હતો. જો કે, 2019માં આ કેસમાં ફરી એકવાર જ્ઞાનવાપી સંકુલનું પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણ કરવા માટે કોર્ટના વકીલ વિજય શંકર રસ્તોગી વતી વારાણસી કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. દરમિયાન, ઓગસ્ટ 2021માં એક નવો વિવાદ સામે આવ્યો અને જીતેન્દ્ર સિંહ બિસેને, હરિશંકર જૈન અને વિશ્વ વૈદિક સનાતન સંઘના પ્રમુખ વિષ્ણુ જૈન, દિલ્હીની રાખી સિંહની આગેવાની હેઠળ, સિવિલ જજ સિનિયરની કોર્ટમાં કેસ કર્યો. જેમાં વારાણસીની અન્ય ચાર મહિલાઓએ પણ નિયમિત દર્શનની માંગ કરતી અરજી દાખલ કરી હતી.
8 એપ્રિલ, 2022ના રોજ આ વિવાદમાં નવો વળાંક આવ્યો
દરમિયાન ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટે 2021માં જ્ઞાનવાપી મસ્જિદના પુરાતત્વીય સર્વેક્ષણને મંજૂરી આપી હતી. જેના પર બાદમાં મુસ્લિમ પક્ષે આ મામલાને સ્ટે આપવા માટે હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી અને સમગ્ર મામલો હાઈકોર્ટની દેખરેખ હેઠળ આગળ વધવા લાગ્યો હતો. હાલ હાઈકોર્ટમાં જ તેની સુનાવણી ચાલી રહી છે. 8 એપ્રિલ, 2022ના રોજ આ વિવાદમાં નવો વળાંક આવ્યો. જ્યારે વરિષ્ઠ ન્યાયાધીશ સિવિલ ડિવિઝન વારાણસી વતી આ કેસમાં વકીલ કમિશનરની નિમણૂક કરવામાં આવી અને જ્ઞાનવાપી કેમ્પસની કમિશન વીડિયોગ્રાફી માટેનો આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો. આ પછી, 26 એપ્રિલે, કોર્ટે જૂના આદેશને યથાવત રાખીને ફરીથી અજય મિશ્રાની વકીલ કમિશનર તરીકે નિમણૂક કરી અને 6 – 7 મેના રોજ, કમિશનની કાર્યવાહી અહીં થઈ, પરંતુ 7 મેના રોજ મુસ્લિમ પક્ષે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. વકીલ કમિશનર અને તેમની બદલી કરવા માંગ કરી હતી.
CRPF તૈનાત કરવામાં આવી હતી
આ પછી 12 મેના રોજ કોર્ટે વકીલ કમિશનરને ન બદલવાનો આદેશ આપ્યો અને બે સહાયક વિશેષ સલાહકાર કમિશનરની નિમણૂક કરી. જેના પર 14 થી 16 મે સુધી કમિશનની કાર્યવાહી પૂર્ણ કરીને કોર્ટમાં રિપોર્ટ દાખલ કરવામાં આવ્યો. અગાઉ 16 મેના રોજ પંચની કાર્યવાહી દરમિયાન છેલ્લા દિવસે જ્ઞાનવાપી સંકુલના વજુ ખાનામાં શિવલિંગ મળી આવ્યું હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો, જેના પર હિન્દુ પક્ષે સિવિલ કોર્ટમાં આ જગ્યાને સીલ કરવાની માંગણી કરી હતી. પુરાવા જેને કોર્ટે સ્વીકારતા તે જગ્યાને સીલ કરી દેવામાં આવી હતી અને ત્યાં CRPF તૈનાત કરવામાં આવી હતી. સાથોસાથ કતલખાના પણ બંધ કરાવ્યા હતા. 17 મેના રોજ, મામલો સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચ્યો અને હિન્દુ પક્ષે સ્થળને સીલ રાખવાની વિનંતી કરી.
મુસ્લિમ પક્ષે નમાઝ બંધ ન કરીને આ મુદ્દાને પડકાર્યો હતો
આટલું જ નહીં, નમાઝ રોકવા માટે પણ પરવાનગી માંગવામાં આવી હતી. મુસ્લિમ પક્ષે નમાઝ બંધ ન કરીને આ મુદ્દાને પડકાર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે બંને પક્ષોને સાંભળ્યા બાદ પુરાવાની સુરક્ષા માટે સ્થળને સીલ કરીને નમાઝ ન પડાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. આ પછી, 19 મે, 2022 ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે સિવિલ કોર્ટને 24 કલાક સુધી કોઈ સુનાવણી ન કરવા આદેશ આપ્યો અને 20 મેના રોજ કેસને ડિસ્ટ્રિક્ટ જજને ટ્રાન્સફર કરીને સમગ્ર કેસની સુનાવણી ડિસ્ટ્રિક્ટ જજમાં કરવાનો આદેશ આપ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલે જુલાઈમાં સુનાવણી કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ પહેલા 19 મેના રોજ સિવિલ કોર્ટે કેસમાં 23 મેની તારીખ નક્કી કરી છે.
અરબી-ફારસી શિલાલેખમાં ઉલ્લેખ
એક રૂમની અંદર મળેલા અરબી-ફારસી શિલાલેખમાં ઉલ્લેખ છે કે મસ્જિદ ઔરંગઝેબના 20 મા શાસનકાળમાં (1676-77 સીઇ) બનાવવામાં આવી હતી. આથી, શાસન દરમિયાન, પૂર્વ-અસ્તિત્વમાં રહેલી રચના 17મી સદીમાં નાશ પામી હોવાનું જણાય છે. ઔરંગઝેબના અને તેનો એક ભાગ હાલના માળખામાં સંશોધિત અને પુનઃઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ/સર્વેક્ષણ, સ્થાપત્ય અવશેષોના અભ્યાસ, ખુલ્લી વિશેષતાઓ અને કલાકૃતિઓ, શિલાલેખો, કલા અને શિલ્પોના આધારે, એવું કહી શકાય કે, ત્યાં હિંદુ અસ્તિત્વ હતું. હાલના માળખાના નિર્માણ પહેલા મંદિર, એએસઆઈએ તેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું.
એક વિશાળ હિન્દુ મંદિરનું અસ્તિત્વ
વૈજ્ઞાનિક અધ્યયન અને અવલોકનો પર આધારિત કેન્દ્રીય ચેમ્બર અને હાલના માળખામાં પૂર્વ-અસ્તિત્વમાં રહેલા માળખાના મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર, પશ્ચિમી ચેમ્બર અને પશ્ચિમી દિવાલ, હાલના માળખામાં પૂર્વ-અસ્તિત્વમાં રહેલા સ્તંભો અને થાંભલાઓનો પુનઃઉપયોગ, હાલના બંધારણ પરના શિલાલેખો, છૂટક પથ્થર પર અરબી અને ફારસી શિલાલેખ, ભોંયરાઓમાં શિલ્પના અવશેષો વગેરે જોઈને એવું કહી શકાય કે હાલના માળખાના નિર્માણ પહેલા એક વિશાળ હિન્દુ મંદિર અસ્તિત્વમાં હતું.
3 ઓગસ્ટ, 2023 ના આદેશ દ્વારા
જિલ્લા અદાલત, વારાણસીના આદેશના પાલનમાં, તારીખ 21 જુલાઈ, 2023, અલ્હાબાદની હાઈકોર્ટ દ્વારા 3 ઓગસ્ટ, 2023 ના આદેશ દ્વારા અને ભારતની સર્વોચ્ચ અદાલતે ઓગસ્ટની તારીખના આદેશ દ્વારા સમર્થન આપ્યું હતું. ત્યાર બાદ ASIના રિપોર્ટને આધારે કોર્ટે 31 જાન્યુઆરી, 2024ના રોજ જ્ઞાનવાપીના મસ્જિદના ભોંયરામાં હિન્દુઓને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપતો ચુકાદો આપ્યો છે. આજે વારાણસી કોર્ટેમાં હિન્દુ પક્ષની અરજી સ્વીકારી હતી. વારાણસી જિલ્લા અદાલતે હિન્દુ પક્ષના પક્ષમાં મોટો નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. હિંદુ પક્ષને જ્ઞાનવાપીના વ્યાસ ભોંયરામાં પૂજા કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે.
હિંદુ પક્ષને જ્ઞાનવાપીના વ્યાસ ભોંયરામાં પૂજા કરવાનો અધિકાર
વારાણસી જિલ્લા અદાલતે હિન્દુ પક્ષના પક્ષમાં મોટો નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. હિંદુ પક્ષને જ્ઞાનવાપીના વ્યાસ ભોંયરામાં પૂજા કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. કોર્ટે જિલ્લા વહીવટીતંત્રને 7 દિવસમાં બેરિકેડિંગની વ્યવસ્થા કરવા આદેશ આપ્યો છે. આ ભોંયરું મસ્જિદની નીચે આવેલું છે. બેરિકેડિંગ સાથે 7 દિવસમાં વ્યવસ્થા કરવા તંત્રને આદેશ કરવામાં આવ્યો છે. સને 1993થી બંધ હતું આ ભોંયરુ. કાશી વિશ્વનાથ બોર્ડ ટ્રસ્ટ દ્વારા પૂજા કરવામાં આવશે.
પૂજા કાશી વિશ્વનાથ ટ્રસ્ટ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવશે
હવે અહીં નિયમિત પૂજા થશે. આ પૂજા કાશી વિશ્વનાથ ટ્રસ્ટ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવશે. હિન્દુ પક્ષે તેને મોટી જીત ગણાવી છે અને 30 વર્ષ બાદ ન્યાય મળ્યો હોવાનો દાવો કર્યો છે. નવેમ્બર 1993 સુધી અહીં પૂજા થતી હતી. આપને જણાવી દઈએ કે, વારાણસીના જ્ઞાનવાપી પરિસરમાં સ્થિત વ્યાસ તેહખાનામાં પૂજા કરવાના અધિકારની માંગ કરતી શૈલેન્દ્ર કુમાર પાઠકની અરજી પર ગઈ કાલે સુનાવણી બાદ જિલ્લા ન્યાયાધીશે આદેશ સુરક્ષિત રાખ્યો હતો. જેના પર આજે નિર્ણય આવ્યો છે.
