અભ્યાસક્રમમાં ઇમરજન્સી પ્રકરણનો સમાવેશ, ગુજરાતની પંચાયતનો ઉલ્લેખ

 ધો.૯ના વિદ્યાર્થીઓ હવે ઇન્દિરા કાળની ઇમરજન્સી

 અભ્યાસક્રમમાં ઇમરજન્સી પ્રકરણનો સમાવેશ, ગુજરાતની પંચાયતનો ઉલ્લેખ

 નવા પુસ્તકમાં ‘અંડર સ્ટેન્ડિંગ’ સોસાયટી, ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ ચેપ્ટર ઉમેરાયું

અગ્ર ગુજરાત, રાજકોટ

NCERT એ પહેલીવાર ધોરણ 9 ના સામાજિક વિજ્ઞાનના પુસ્તકમાં 1975-77ની ઈમરજન્સીનો સમાવેશ કર્યો છે. નવા પુસ્તક ‘અંડરસ્ટેન્ડિંગ સોસાયટી: ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ’ માં ઈમરજન્સીને ભારતીય લોકશાહી સામે આવેલી સૌથી મોટી પડકારોમાંથી એક ગણાવવામાં આવી છે. પુસ્તકમાં ગુજરાતની એક પંચાયત અને ત્રિપુરાની મહિલા-અનુકૂળ પંચાયતનો ઉલ્લેખ છે.

ANIના રિપોર્ટ મુજબ, NCERTના એક અધિકારીએ પુષ્ટિ કરી છે કે ધોરણ 9ના પુસ્તકમાં પહેલીવાર ઈમરજન્સી પર અલગ વિભાગ ઉમેરવામાં આવ્યો છે. આ ફેરફાર એવા સમયે થયો છે, જ્યારે દેશે હાલમાં ઈમરજન્સી લાગુ થયાના 50 વર્ષ પૂરા થવાને યાદ કર્યા છે.

પુસ્તકમાં લખવામાં આવ્યું છે કે 1970ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધી સરકાર વિરુદ્ધ લોકોમાં નારાજગી વધી રહી હતી. બેરોજગારી, મોંઘવારી અને કુપ્રબંધનના આરોપોને કારણે ઘણી જગ્યાએ વિરોધ પ્રદર્શનો થયા. ત્યારબાદ જૂન 1975માં આંતરિક અશાંતિના આધારે રાષ્ટ્રીય ઈમરજન્સી લાગુ કરવામાં આવી.

પુસ્તક અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન મોટાભાગના મૂળભૂત અધિકારો સ્થગિત કરવામાં આવ્યા, પ્રેસ પર સેન્સરશીપ લાદવામાં આવી અને ઘણા રાજકીય નેતાઓ અને કાર્યકરોની ધરપકડ કરવામાં આવી. પુસ્તકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે આ સમયગાળામાં લોકતાંત્રિક સંસ્થાઓ પર દબાણ વધ્યું અને લોકોની સ્વતંત્રતા મર્યાદિત થઈ ગઈ.

પુસ્તકમાં લોકનાયક જયપ્રકાશ નારાયણની ભૂમિકાને પણ વિસ્તૃત રીતે વર્ણવવામાં આવી છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે તેમણે વિદ્યાર્થીઓ અને સામાન્ય લોકોને સંગઠિત કર્યા અને બિહાર તથા ગુજરાતમાં મોટા જન આંદોલનો ઊભા થયા.

પુસ્તક મુજબ, 1977માં ઈમરજન્સી સમાપ્ત થયા પછી સામાન્ય ચૂંટણીઓ યોજવામાં આવી. જનતાએ મતદાન દ્વારા પોતાનો અભિપ્રાય આપ્યો અને સત્તાધારી સરકાર ચૂંટણી હારી ગઈ. પુસ્તકમાં તેને ભારતીય લોકશાહીની મજબૂતીનું ઉદાહરણ ગણાવવામાં આવ્યું છે.

લોકશાહી સામે અન્ય પડકારો પણ સામેલ

ઇમરજન્સી ઉપરાંત, પુસ્તકમાં લોકશાહી સામેના અન્ય પડકારોની પણ ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આમાં ફેક ન્યૂઝ, ખોટી માહિતી, જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવું, નિયમોનું ઉલ્લંઘન, ગરીબી, પ્રાદેશિકતા, સામાજિક ભેદભાવ અને લિંગ અસમાનતાનો સમાવેશ થાય છે. NCERT એ પ્રથમ વખત ‘ડેમોક્રેસી એન્ડ યુ’ નામનો નવો વિભાગ પણ ઉમેર્યો છે. તેનો હેતુ વિદ્યાર્થીઓને લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયામાં તેમની ભૂમિકા સમજાવવાનો છે.

લોકતાંત્રિક પરંપરાઓ અને મીડિયા પર ભાર

• પુસ્તકમાં ભારતની લોકતાંત્રિક પરંપરાઓ અને સંસ્થાઓ પર પણ ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારતમાં લોકતાંત્રિક વિચાર અને ભાગીદારીની પરંપરા ઘણી જૂની છે.
• મીડિયાની ભૂમિકા પર પણ એક અલગ વિભાગ આપવામાં આવ્યો છે. પુસ્તકમાં મીડિયાને લોકશાહીનો ‘ચોથો સ્તંભ’ ગણાવવામાં આવ્યો છે અને કહેવામાં આવ્યું છે કે તે જનતાનો અવાજ ઉઠાવવામાં અને લોકતાંત્રિક મૂલ્યોના રક્ષણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
• ભારતીય લોકશાહીના કદને સમજાવવા માટે પુસ્તકમાં ચૂંટણીના આંકડા પણ આપવામાં આવ્યા છે. તે મુજબ, 2024માં દેશમાં 96.8 કરોડથી વધુ નોંધાયેલા મતદારો હતા. સાથે જ દેશભરમાં ફેલાયેલા મતદાન કેન્દ્રોના નેટવર્કનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
• પુસ્તકમાં સ્થાનિક સ્તરે લોકશાહીના ઉદાહરણો પણ સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. તેમાં ગુજરાતની એક પંચાયત અને ત્રિપુરાની મહિલા-અનુકૂળ પંચાયતનો ઉલ્લેખ છે. મહિલાઓના મતદાન અધિકાર અને સ્થાનિક સંસ્થાઓમાં અનામત પર પણ અલગ વિભાગ આપવામાં આવ્યો છે.