હાઈ વેલ્યુ પેમેન્ટ પર ચાર્જનું માળખું તૈયાર કરવાની કવાયત
UPI પેમેન્ટ હવે સંપૂર્ણ ફ્રી નહીં રહે?
રૂા.૨૦,૭૦૦ કરોડના ઓપરેટિંગ ખર્ચ સામે સરકારી સહાય માત્ર રૂા.૨,૦૦૦ કરોડ; નાના વ્યવહારોને રાહત, મોટા મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર MDR લાગુ કરવાની દિશામાં વિચારણા
અગ્ર ગુજરાત, નવી દિલ્હી
દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની ઓળખ બની ગયેલી UPI વ્યવસ્થાને લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે ટકાઉ બનાવવા માટે હવે આવકનું નવું મોડલ તૈયાર કરવાની કવાયત શરૂ થઈ છે. સંસદીય સમિતિએ UPIના સંચાલન પાછળ થતા જંગી ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (NPCI)ને એક સ્તરીય અને ટકાઉ પેમેન્ટ સ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવાની ભલામણ કરી છે. સમિતિના અહેવાલ મુજબ UPI ઇકોસિસ્ટમના ઓપરેટિંગ ખર્ચનો અંદાજ આશરે રૂા.૨૦,૭૦૦ કરોડ છે, જ્યારે સરકાર તરફથી મળતું નાણાકીય સમર્થન તેની સરખામણીએ ઘણું ઓછું છે.
હાલ UPI પર સામાન્ય રીતે MDR વસૂલાતી નથી. સરકાર લાંબા સમયથી ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આ ખર્ચનો એક હિસ્સો ઇન્સેન્ટિવ દ્વારા ઉઠાવતી આવી છે. ૨૦૨૪-૨૫ માટે પણ રૂા.૧,૫૦૦ કરોડની ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમ મંજૂર કરવામાં આવી હતી, જેમાં રૂા.૨,૦૦૦ સુધીના નાના વેપારીઓના UPI પેમેન્ટને ખાસ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું હતું.
હવે વધતા ટ્રાન્ઝેક્શન, સર્વર અને નેટવર્ક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો ખર્ચ, સાયબર સિક્યોરિટી તથા ફ્રોડ રોકવા માટેની વ્યવસ્થાના ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને UPIને સંપૂર્ણપણે સરકારી સહાય પર આધારિત રાખવાને બદલે સ્વનિર્ભર બનાવવાની દિશામાં વિચારણા થઈ રહી છે. સંસદીય સમિતિનું માનવું છે કે પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને પૂરતી આવક નહીં મળે તો ભવિષ્યમાં નેટવર્ક ક્ષમતા, સુરક્ષા અને નવી ટેકનોલોજીમાં જરૂરી રોકાણ પર અસર પડી શકે છે.
મહત્વની વાત એ છે કે આનો સીધો અર્થ એવો નથી કે હવે દરેક વ્યક્તિએ UPI પેમેન્ટ કરવા માટે ચાર્જ ચૂકવવો પડશે. સરકાર તરફથી સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ એટલે કે P2P ટ્રાન્ઝેક્શન મફત રાખવાની દિશા છે અને સામાન્ય નાના વ્યવહારોને પણ ચાર્જથી બચાવવાનો અભિગમ છે. સંભવિત ચાર્જ મુખ્યત્વે ચોક્કસ મર્યાદાથી ઉપરના મર્ચન્ટ એટલે કે વેપારી વ્યવહારો માટે લાગુ થઈ શકે છે.
અહેવાલોમાં રૂા.૨,૦૦૦થી ઉપરના હાઈ-વેલ્યુ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે MDRના સંભવિત દર અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. કેટલાક બજાર અંદાજોમાં ૦.૨૫થી ૦.૪૦ ટકા જેટલા દરની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે, જોકે અંતિમ દર સરકાર અને NPCI દ્વારા નક્કી થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
જો MDR નક્કી થાય અને તેના પર લાગુ કાયદા મુજબ GST વસૂલવામાં આવે તો વેપારીઓ માટે વાસ્તવિક ખર્ચ થોડો વધવાની શક્યતા છે. જોકે આ ખર્ચ ગ્રાહક પાસેથી સીધો વસૂલાશે કે વેપારી પોતે ભોગવશે તે બાબત પણ અંતિમ નિયમો પર નિર્ભર રહેશે. ડેબિટ અને ક્રેડિટ કાર્ડના સામાન્ય મર્ચન્ટ ચાર્જની સરખામણીએ UPIનો સંભવિત ચાર્જ ઓછો રાખવાનો ઉદ્દેશ હોવાનું જણાવાય છે.
UPIના પ્રચંડ વ્યાપને જોતા આ નિર્ણયનું મહત્વ ઘણું મોટું છે. ઓછી કિંમતના લાખો-કરોડો દૈનિક વ્યવહારોને મફત રાખીને મોટા મૂલ્યના વ્યવહારોમાંથી આવક ઊભી કરવામાં આવે તો એક તરફ સામાન્ય ગ્રાહક પર સીધી અસર ટાળી શકાય અને બીજી તરફ UPIનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વધુ મજબૂત બનાવી શકાય. જોકે ચાર્જ લાગુ થયા બાદ વેપારીઓ તેનો બોજ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડે નહીં તે માટે નિયમન અને પારદર્શિતાની જરૂરિયાત રહેશે.
આથી હાલની સ્થિતિમાં UPI સંપૂર્ણપણે ‘પેઈડ’ થવાનું નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે તેનો મફત મોડલ બદલાઈને હાઈ-વેલ્યુ મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે ચાર્જ અને સામાન્ય પેમેન્ટ માટે રાહત એવા દ્વિસ્તરીય માળખામાં ફેરવાઈ શકે તેવી શક્યતા છે.
રૂા.૨૦,૭૦૦ કરોડનો ખર્ચ કેમ?
UPI માત્ર મોબાઇલમાં QR કોડ સ્કેન કરીને પૈસા મોકલવાની સેવા નથી. તેની પાછળ બેન્કોના સર્વર, પેમેન્ટ સ્વિચ, ડેટા સેન્ટર, સાયબર સિક્યોરિટી, ફ્રોડ મોનિટરિંગ, ટેકનિકલ સપોર્ટ અને સતત વધતા ટ્રાન્ઝેક્શનને સંભાળવા માટેનું વિશાળ ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર છે. સંસદીય સમિતિએ UPIના ઓપરેટિંગ ખર્ચનો અંદાજ આશરે રૂા.૨૦,૭૦૦ કરોડ દર્શાવ્યો છે. સામે સરકારની નાણાકીય સહાય માત્ર રૂા.૨,૦૦૦ કરોડ આસપાસ હોવાના કારણે સ્વનિર્ભર આવક મોડલની જરૂરિયાત ઉભી થઈ છે.
રૂા.૨,૦૦૦ સુધી રાહત કેમ મહત્વની?
UPIનો સૌથી મોટો ફાયદો નાના વેપારી અને સામાન્ય ગ્રાહકને થયો છે. ચા-નાસ્તાની લારીથી લઈને કરિયાણાની દુકાન સુધી QR કોડથી નાની રકમની ચૂકવણી સરળ બની છે. સરકારની હાલની ઇન્સેન્ટિવ સ્કીમમાં રૂા.૨,૦૦૦ સુધીના નાના વેપારીઓના BHIM-UPI વ્યવહારોને ખાસ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. તેથી ભવિષ્યમાં પણ નીચી રકમના વ્યવહારોને ચાર્જથી દૂર રાખવાનો અભિગમ ડિજિટલ પેમેન્ટની ગતિ જાળવી રાખવા માટે મહત્વનો રહેશે.
ચાર્જ લાગશે તો ગ્રાહકને કે વેપારીને?
MDR સામાન્ય રીતે પેમેન્ટ સ્વીકારતા વેપારી તરફથી પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમને ચૂકવાતી ફી છે. એટલે UPI પર MDR લાગુ થાય તો તેનો પહેલો સીધો બોજ વેપારી પર પડી શકે છે. પરંતુ વેપારી પોતાની કિંમતમાં વધારો કરે તો અંતે તેની પરોક્ષ અસર ગ્રાહક સુધી પહોંચી શકે છે. તેથી અંતિમ નિયમોમાં માત્ર દર નહીં, પરંતુ વેપારી પાસેથી ચાર્જ કેવી રીતે વસૂલાશે અને ગ્રાહક પાસેથી અલગથી ‘UPI ચાર્જ’ વસૂલવાની મંજૂરી હશે કે નહીં તે પણ મહત્વનું રહેશે. હાલ સામાન્ય ગ્રાહક માટે સીધો UPI ચાર્જ નક્કી થયેલો નથી.
ક્રેડિટ-ડેબિટ કાર્ડ કરતાં UPI સસ્તું રહેવાની શક્યતા
UPIમાં ચાર્જની વ્યવસ્થા પાછી આવે તો પણ તેનો ઉદ્દેશ કાર્ડ પેમેન્ટ જેટલો ખર્ચાળ મોડલ બનાવવાનો નથી. અગાઉ સરકારના સત્તાવાર દસ્તાવેજોમાં ડેબિટ કાર્ડ માટે MDR ૦.૯૦ ટકા સુધી અને UPI P2M માટે ૦.૩૦ ટકા સુધીના MDR માળખાનો ઉલ્લેખ થયો હતો, જોકે UPI માટે શૂન્ય MDRની નીતિ લાગુ રહી છે. તેથી ભવિષ્યના સંભવિત UPI ચાર્જને કાર્ડની સરખામણીએ ઓછો રાખવાની દિશા સમજાય છે.
18% GSTનો મુદ્દો હજુ સંભવિત
UPI ચાર્જ નક્કી થાય એટલે તેના પર 18% GST આપમેળે લાગશે એવું હાલ અંતિમ રીતે કહી શકાય નહીં. GSTનો પ્રશ્ન વસૂલાતના અંતિમ માળખા, ચાર્જની કાનૂની પ્રકૃતિ અને સંબંધિત નિયમો પર આધારિત રહેશે. જો કોઈ કરપાત્ર સેવા ફી પર 18% GST લાગુ કરવામાં આવે તો મૂળ MDR ઉપર વધારાનો ખર્ચ ઊભો થઈ શકે. એટલે ઉદાહરણ તરીકે ૦.૩૦% MDR હોય તો GST સાથે અસરકારક ખર્ચ ૦.૩૫૪% જેટલો થઈ શકે. આ માત્ર ગણતરીનું ઉદાહરણ છે, અંતિમ સરકારી દર નથી.
UPIના ભવિષ્ય માટે મોટો સવાલ
ચાર્જનો નિર્ણય માત્ર આવક ઊભી કરવાનો મુદ્દો નથી. UPI પર સતત વધતા વ્યવહારોને સંભાળવા માટે સર્વર ક્ષમતા, સાયબર સિક્યોરિટી, ફ્રોડ ડિટેક્શન અને ઝડપી સેટલમેન્ટમાં સતત રોકાણ જરૂરી છે. બીજી તરફ UPIની લોકપ્રિયતાનું મુખ્ય કારણ તેનું સરળ અને લગભગ મફત હોવું છે. તેથી નીતિ ઘડનારાઓ સામે પડકાર એ રહેશે કે મોટા મૂલ્યના વ્યવહારોમાંથી પૂરતી આવક ઊભી થાય, પરંતુ નાના વેપારી અને સામાન્ય ગ્રાહક માટે UPIની ઝીરો કોસ્ટ ઓળખ જળવાઈ રહે. આ સંતુલન જ આખા મોડલની સફળતા નક્કી કરશે.
