- માનવ અધિકારોના રક્ષણ માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ UNHRCની રચના કરી
- ભારતમાં નાગરિકોના અધિકારોને બે રીતે વહેંચવામાં આવ્યા
- રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ ભારતમાં માનવ અધિકારો પર નજર રાખે છે
ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વમાં 10 ડિસેમ્બરે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર દિવસની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. 1948 માં આ દિવસે, સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ પ્રથમ વખત માનવ અધિકાર અપનાવવાની જાહેરાત કરી હતી. જો કે, તેની સત્તાવાર જાહેરાત 10 ડિસેમ્બર 1950ના રોજ કરવામાં આવી હતી. આ વર્ષની માનવ અધિકારની થીમ ‘બધા માટે સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને ન્યાય’ છે. ભારતમાં માનવ અધિકાર માટે બંધારણમાં કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે. દરેક ભારતીયે આ અધિકારો વિશે જાણવું જોઈએ.
ભારતમાં માનવ અધિકાર
માનવ અધિકારોના રક્ષણ માટે સંયુક્ત રાષ્ટ્રએ UNHRC નામની માનવ અધિકાર પરિષદની રચના કરી. તેમાં UNના 47 સભ્ય દેશો સામેલ છે. 2021માં ભારત છઠ્ઠી વખત UNSC માટે ચૂંટાયું. ભારત 2024 સુધી તેનું સભ્ય રહેશે. ભારતીય બંધારણમાં માનવ અધિકારોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ માટેની જોગવાઈઓ મૂળભૂત અધિકારોમાં જ કરવામાં આવી છે. કલમ 12 થી 35 સુધી દરેક નાગરિકને કોઈપણ ભેદભાવ વિના 6 મૂળભૂત અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. આ અધિકારો રાજ્યને બંધનકર્તા છે. જો તેનું ઉલ્લંઘન કરવામાં આવે તો નાગરિકો કોર્ટનો આશરો લઈ શકે છે. તે જ સમયે, બંધારણના ભાગ 4 માં રાજ્ય નીતિના નિર્દેશક સિદ્ધાંતોમાં માનવ અધિકારોની પણ ખાતરી કરવામાં આવી છે.
દેશમાં નાગરિકોને કયા અધિકારો છે?
ભારતમાં નાગરિકોને આપવામાં આવેલા અધિકારોને બે રીતે વહેંચવામાં આવે છે. પહેલો છે ‘આર્થિક, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અધિકારો’ અને બીજો છે ‘નાગરિક અને રાજકીય અધિકારો’. સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક અધિકારોમાં જોવા મળતા અધિકારો છે:
સામાજિક સુરક્ષાનો અધિકાર
- સમાન કામ માટે સમાન વેતનનો અધિકાર
- કામ કરવાનો અધિકાર
- આરામ અને લેઝરનો અધિકાર
- શિક્ષણ અને સમાજના સાંસ્કૃતિક જીવનમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર
નાગરિક અને રાજકીય અધિકારો:
- ગુલામીમાંથી મુક્તિનો અધિકાર
- ક્રૂર, અમાનવીય વર્તન અથવા સજાથી મુક્ત થવાનો અધિકાર
- કાયદા સમક્ષ સમાનતાનો અધિકાર
- અસરકારક ન્યાયિક ઉપાયનો અધિકાર
- ચળવળની સ્વતંત્રતા અને નિવાસસ્થાનની પસંદગી
- લગ્ન કરવાનો અને સ્થાયી થવાનો અધિકાર
- અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા
- ન્યાયી સુનાવણીનો અધિકાર
- મનસ્વી ધરપકડ અથવા અટકાયતમાંથી મુક્ત થવાનો અધિકાર
- કોર્ટ દ્વારા જાહેર સુનાવણીનો અધિકાર
- દોષિત પુરવાર થાય તે પહેલા નિર્દોષ માનવાનો અધિકાર
- વ્યક્તિની ગોપનીયતા, ઘર, કુટુંબ અને પત્રવ્યવહારમાં અનિચ્છનીય દખલગીરી પર પ્રતિબંધ
- શાંતિપૂર્ણ રીતે ભેગા થવાનો અધિકાર
- આશ્રય મેળવવાનો અધિકાર
- રાષ્ટ્રીયતાનો અધિકાર
- પોતાના દેશની સરકારી પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર
- પોતાના દેશમાં જાહેર સેવાઓની સમાન એક્સેસનો અધિકાર
માનવ અધિકારો પર કોણ નજર રાખે છે?
રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર પંચ ભારતમાં નાગરિકોને મળતા માનવ અધિકારો પર નજર રાખે છે. માનવાધિકારના રક્ષણની દ્રષ્ટિએ આ દેશની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે. તે 1991 ના પેરિસ સિદ્ધાંતો અનુસાર રચાયેલ વૈધાનિક સંસ્થા છે. આ કમિશન માત્ર હસ્તક્ષેપ જ નહીં પરંતુ માનવ અધિકાર સંબંધિત કોઈપણ મામલામાં તપાસ પણ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત મહિલા આયોગ અને રાષ્ટ્રીય લઘુમતી આયોગ પણ માનવ અધિકારોનું રક્ષણ કરતી સંસ્થાઓ છે.
