સૂર્યની શક્તિ હવે બેટરીમાં કેદ કરશે ગુજરાત

ઊર્જા ક્રાંતિનો નવો અધ્યાય શરૂ

સૂર્યની શક્તિ હવે બેટરીમાં કેદ કરશે ગુજરાત

870 મેગાવોટના પાવર બેકઅપ સાથે દેશને નવી દિશા : સોલાર એનર્જી સ્ટોરેજમાં ગુજરાત બન્યું અગ્રણી રાજ્ય

અગ્ર ગુજરાત, ગાંધીનગર

ગુજરાત હવે માત્ર ઔદ્યોગિક વિકાસ કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે જ નહીં, પરંતુ સ્વચ્છ અને ભવિષ્યલક્ષી ઊર્જા વ્યવસ્થાના ક્ષેત્રમાં પણ દેશનું નેતૃત્વ કરતું રાજ્ય બની રહ્યું છે. રાજ્ય સરકારે નવીન ઊર્જા ક્ષેત્રે વધુ એક ઐતિહાસિક પગલું ભરતા 870 મેગાવોટ ક્ષમતાની બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ (BESS) વિકસાવી છે, જે સોલાર ઊર્જાના સંગ્રહ અને ઉપયોગમાં ગેમચેન્જર સાબિત થઈ શકે છે. દેશમાં પ્રથમવાર ગુજરાતે સોલાર પાવર પ્લાન્ટ સાથે સંકલિત બેટરી સ્ટોરેજ પ્રણાલીનું મોડેલ સફળતાપૂર્વક અમલમાં મૂક્યું છે. ખાસ કરીને ભારતના પ્રથમ સોલાર વિલેજ તરીકે ઓળખાતા મોઢેરા ખાતે આ પ્રયોગ સફળ બન્યા બાદ હવે રાજ્યના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ તેની વ્યાપક વિસ્તરણ યોજના હાથ ધરાઈ રહી છે.
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોના મતે, માત્ર વીજળી ઉત્પન્ન કરવી પૂરતી નથી, પરંતુ તેનું અસરકારક સંગ્રહ પણ એટલું જ મહત્વનું બની ગયું છે. સોલાર અને વિન્ડ જેવી રિન્યૂએબલ ઊર્જા દિવસ કે હવામાન પર આધારિત હોવાથી તેની સૌથી મોટી પડકારજનક બાબત “સ્ટોરેજ” રહી છે. ગુજરાતે હવે આ જ સમસ્યાનો ઉકેલ શોધવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કરી છે.
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્ય સરકારે ગ્રીન એનર્જીને કેન્દ્રમાં રાખીને લાંબા ગાળાની વ્યૂહરચના અપનાવી છે. તેના ભાગરૂપે હાલમાં ગુજરાતમાં પાંચ મહત્વના સ્થળોએ બેટરી સ્ટોરેજ પ્રણાલીઓ કાર્યરત કરવામાં આવી છે, જેની કુલ ક્ષમતા 870 મેગાવોટ સુધી પહોંચી ગઈ છે. મહેસાણાના મોઢેરા બાદ અમદાવાદ જિલ્લાના સાણંદ તાલુકાના ચરલ વિસ્તારમાં નવી બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ શરૂ કરવામાં આવી છે. ઉપરાંત કચ્છના લખપત વિસ્તારમાં પણ આ પ્રકારની વ્યવસ્થાઓ કાર્યરત છે. આ તમામ પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે દિવસ દરમિયાન સોલાર પ્લાન્ટ દ્વારા ઉત્પન્ન થતી વધારાની વીજળીનો સંગ્રહ કરી શકાય અને જરૂરિયાતના સમયે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય.
ઊર્જા સંગ્રહની આ નવી વ્યવસ્થા રાજ્યના વીજ પુરવઠા તંત્ર માટે પણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થવાની છે. અત્યાર સુધી રિન્યૂએબલ ઊર્જા ઉત્પાદન વધતા હોવા છતાં, વીજળીની માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે સંતુલન જાળવવામાં પડકારો ઉભા થતા હતા. ખાસ કરીને રાત્રિના સમયે સોલાર પાવર ઉપલબ્ધ ન રહેતા પરંપરાગત ઊર્જા સ્ત્રોતો પર નિર્ભરતા વધતી હતી. હવે બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમના કારણે દિવસ દરમિયાન સંગ્રહિત ઊર્જાનો ઉપયોગ રાત્રે પણ કરી શકાશે.
રાજ્ય સરકારે આગામી તબક્કામાં અમદાવાદ, ગાંધીનગર, બનાસકાંઠા, પાટણ અને કચ્છ જિલ્લામાં કુલ 13 નવા પ્રોજેક્ટ્સ માટે નોંધણી પણ શરૂ કરી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયા બાદ ગુજરાત દેશનું સૌથી મજબૂત એનર્જી સ્ટોરેજ નેટવર્ક ધરાવતું રાજ્ય બની શકે છે.
ઊર્જા ક્ષેત્રના વિશ્લેષકો માને છે કે બેટરી સ્ટોરેજ ટેક્નોલોજી આગામી દાયકામાં વીજળી ક્ષેત્રનો આધારસ્તંભ બનવાની છે. વિશ્વભરમાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા અને ફોસિલ ફ્યુઅલ પરની નિર્ભરતા ઓછી કરવા માટે રિન્યૂએબલ એનર્જી તરફ વલણ વધી રહ્યું છે. પરંતુ સૂર્યપ્રકાશ અને પવન પર આધારિત ઊર્જા સતત ઉપલબ્ધ ન હોવાથી સ્ટોરેજ ટેક્નોલોજી વગર ગ્રીન એનર્જીનું સંપૂર્ણ રૂપાંતરણ શક્ય નથી.
ગુજરાત સરકારે આ હકીકતને વહેલી તકે સમજીને ગુજરાત ઇન્ટિગ્રેટેડ રિન્યૂએબલ એનર્જી પોલિસી-2025માં બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમને મહત્વપૂર્ણ સ્થાન આપ્યું છે. આ નીતિ અંતર્ગત ત્રણ પ્રકારના પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. જેમાં સ્વતંત્ર બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ, નવા રિન્યૂએબલ એનર્જી પ્રોજેક્ટ્સ સાથે જોડાયેલા સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ અને હાલ કાર્યરત સોલાર કે વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે સંકલિત થનારા સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે.
આ નીતિનો સૌથી મોટો લાભ એ રહેશે કે રાજ્યમાં વીજળીનું સંચાલન વધુ સ્થિર અને કાર્યક્ષમ બની શકશે. પીક અવર્સ દરમિયાન વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે સ્ટોરેજ સિસ્ટમ તાત્કાલિક વીજ પુરવઠો પૂરો પાડી શકશે. જેના કારણે પાવર કટ અથવા વીજ દબાણમાં ઘટાડા જેવી સમસ્યાઓમાં પણ રાહત મળી શકે છે. ઔદ્યોગિક દૃષ્ટિએ પણ આ પ્રોજેક્ટ્સ ખૂબ મહત્વના છે. ગુજરાત દેશનું અગ્રણી ઔદ્યોગિક રાજ્ય હોવાથી સતત અને સ્થિર વીજ પુરવઠો અહીંના વિકાસ માટે જરૂરી છે. બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમથી ઉદ્યોગોને uninterrupted power supply મળી શકશે, જે ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ બનશે.
આગામી સમયમાં સરકાર વ્યાપારી અને ઔદ્યોગિક ગ્રાહકો માટે પણ બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ માટે મંજૂરી પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસેસ તૈયાર થયા બાદ ઉદ્યોગકારો પોતાના સોલાર અથવા વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે બેટરી સ્ટોરેજ સુવિધા સ્થાપિત કરી શકશે. જેના કારણે ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ ગ્રીન એનર્જીનો ઉપયોગ વધશે.
વિશેષજ્ઞો માને છે કે જો ગુજરાત આ ક્ષેત્રમાં ઝડપથી આગળ વધશે તો ભવિષ્યમાં એનર્જી સ્ટોરેજ મેન્યુફેક્ચરિંગનું પણ મહત્વનું કેન્દ્ર બની શકે છે. લિથિયમ-આયન અને અન્ય આધુનિક બેટરી ટેક્નોલોજી માટે મોટા પ્રમાણમાં રોકાણ અને રોજગારીની તકો ઊભી થઈ શકે છે.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ 2030 સુધીમાં 500 ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ઊર્જા ક્ષમતા ઉભી કરવાનો લક્ષ્યાંક નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. વડાપ્રધાન Narendra Modi ના આ વિઝનને સાકાર કરવામાં ગુજરાત મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપતું રાજ્ય બની રહ્યું છે. માત્ર વીજળી ઉત્પાદન નહીં, પરંતુ ઊર્જા સંગ્રહમાં પણ આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધતા ગુજરાતે દેશ માટે એક નવી દિશા રજૂ કરી છે. મોઢેરાથી શરૂ થયેલી આ ગ્રીન એનર્જીની સફર હવે સમગ્ર રાજ્યમાં વિસ્તરી રહી છે. આ પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર ટેક્નોલોજીકલ વિકાસ પૂરતા મર્યાદિત નથી, પરંતુ પર્યાવરણ સંરક્ષણ, કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો, ઊર્જા સુરક્ષા અને લાંબા ગાળાના ટકાઉ વિકાસ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. આગામી વર્ષોમાં ગુજરાતનું આ મોડેલ દેશના અન્ય રાજ્યો માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

મોઢેરાથી શરૂ થઈ ગ્રીન એનર્જીની ગાથા

મોઢેરા આજે માત્ર સૂર્ય મંદિર માટે જ નહીં પરંતુ ભારતના પ્રથમ સોલાર વિલેજ તરીકે પણ વિશ્વભરમાં ઓળખાઈ રહ્યું છે. મોઢેરામાં સફળ બનેલી સોલાર અને બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ બાદ ગુજરાત સરકારે હવે સમગ્ર રાજ્યમાં આ મોડેલ વિસ્તૃત કરવાની દિશામાં પગલાં લીધાં છે. મોઢેરામાં દિવસ દરમિયાન ઉત્પન્ન થતી સોલાર ઊર્જાનો સંગ્રહ કરીને રાત્રે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પ્રયોગ સફળ બનતા ગુજરાતે હવે મોટા પાયે બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ શરૂ કરીને દેશને નવી ઊર્જા દિશા આપી છે.

BESS શું છે? સરળ ભાષામાં સમજો

બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ સિસ્ટમ એટલે કે BESS એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં સોલાર કે વિન્ડ પ્લાન્ટમાંથી ઉત્પન્ન થતી વધારાની વીજળી મોટી બેટરીમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. જ્યારે વીજળીની જરૂર પડે ત્યારે આ સ્ટોર કરેલી ઊર્જાનો ઉપયોગ થાય છે. સામાન્ય રીતે સોલાર પાવર દિવસ દરમિયાન જ મળે છે, પરંતુ BESS ટેક્નોલોજીથી રાત્રે પણ સોલાર ઊર્જાનો ઉપયોગ શક્ય બને છે. વીજળીના પીક લોડ સમયે પણ આ સિસ્ટમ ખૂબ મદદરૂપ સાબિત થાય છે. ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રમાં આ ટેક્નોલોજીને ભવિષ્યનો આધારસ્તંભ માનવામાં આવે છે.

ગુજરાતના કયા જિલ્લાઓ બનશે એનર્જી હબ?

રાજ્ય સરકાર દ્વારા અમદાવાદ, ગાંધીનગર, બનાસકાંઠા, પાટણ અને કચ્છ જિલ્લામાં નવા બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ માટે નોંધણી શરૂ કરવામાં આવી છે. કુલ 13 નવા પ્રોજેક્ટ્સ આગામી સમયમાં કાર્યરત થશે. ખાસ કરીને કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાત સોલાર તથા વિન્ડ એનર્જીના મોટા કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી રહ્યા છે. આગામી વર્ષોમાં આ વિસ્તારો ગ્રીન એનર્જી અને પાવર સ્ટોરેજના સૌથી મોટા હબ તરીકે વિકસે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જેના કારણે રોકાણ, રોજગારી અને ઔદ્યોગિક વિકાસને પણ વેગ મળશે.

ઉદ્યોગોને મળશે નોન-સ્ટોપ વીજળી

ગુજરાત દેશનું અગ્રણી ઔદ્યોગિક રાજ્ય છે અને અહીં સતત વીજ પુરવઠો અત્યંત જરૂરી છે. બેટરી સ્ટોરેજ સિસ્ટમના કારણે હવે ઉદ્યોગોને વધુ સ્થિર અને uninterrupted power supply મળી શકશે. ખાસ કરીને પીક અવર્સ દરમિયાન વીજળીની વધતી માંગને પહોંચી વળવામાં આ ટેક્નોલોજી મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે. સરકાર આગામી સમયમાં ઉદ્યોગકારોને પોતાના સોલાર અને વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ સાથે બેટરી સ્ટોરેજ જોડવાની મંજૂરી આપવાની તૈયારીમાં છે. જેના કારણે ખાનગી ક્ષેત્રમાં પણ ગ્રીન એનર્જીનો વ્યાપ વધશે.

2030ના ભારતના વિઝનમાં ગુજરાતની મોટી ભૂમિકા

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ વર્ષ 2030 સુધીમાં ભારતને 500 ગીગાવોટ બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત ઊર્જા ક્ષમતાવાળું દેશ બનાવવા લક્ષ્યાંક નક્કી કર્યો છે. ગુજરાત હવે આ વિઝનને સાકાર કરવામાં અગ્રેસર બની રહ્યું છે. રાજ્યમાં ઝડપી ગતિએ વિકસતા સોલાર, વિન્ડ અને બેટરી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ દેશના ગ્રીન એનર્જી મિશનમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપશે. નિષ્ણાતોના મત મુજબ, આવનારા સમયમાં ગુજરાત માત્ર વીજળી ઉત્પાદન જ નહીં પરંતુ એનર્જી સ્ટોરેજ ટેક્નોલોજીમાં પણ દેશનું સૌથી શક્તિશાળી કેન્દ્ર બની શકે છે.