ખેતીની જમીનના ટુકડા પર સરકારનો કડક કાપ
10 ગુંઠા સુધીનો ભાગ ટુકડો ગણાશે
રાજ્યની તમામ વર્ગની ખેતીની જમીન માટે 10 ગુંઠાનું પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ નક્કી : જમીનના અનિયંત્રિત વિભાજનને રોકવા મહેસૂલ વિભાગનું મહત્વપૂર્ણ નોટિફિકેશન
અગ્ર ગુજરાત, ગાંધીનગર
ગુજરાતમાં ખેતીની જમીનના નાના-નાના ટુકડા પાડીને થતા અનિયંત્રિત વિભાજનને અટકાવવા રાજ્ય સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. મહેસૂલ વિભાગ દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નવા નોટિફિકેશન મુજબ રાજ્યમાં તમામ વર્ગની ખેતી વિષયક જમીન માટે પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ 10 ગુંઠા એટલે કે 1012 ચોરસ મીટર નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. પરિણામે હવે 10 ગુંઠા કે તેનાથી ઓછી ખેતીની જમીનનો ભાગ ટુકડો ગણાશે અને જમીનની ખરીદ-વેચાણ, હસ્તાંતરણ અથવા વિભાજન કરતી વખતે આ જોગવાઈ મહત્વપૂર્ણ બની રહેશે.
સરકારનો આ નિર્ણય ખેતીની જમીનના સતત નાના ભાગોમાં વિભાજનને નિયંત્રિત કરવા માટે લેવામાં આવ્યો છે. જમીનના ટુકડા થતા જતા ખેતીનું આર્થિક કદ ઘટે છે અને નાના ખેતરોમાં આધુનિક કૃષિ સાધનો, યાંત્રિકીકરણ તથા વ્યવસ્થિત ખેતી કરવી મુશ્કેલ બને છે. આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળની નવી મર્યાદા નક્કી કરી છે.
મહેસૂલ વિભાગે આ નિર્ણય ગુજરાત જમીન પચાવી પાડવા પર પ્રતિબંધ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, 1947 ની કલમ 5ની પેટા-કલમ (4) હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કરીને લીધો છે. નવા નોટિફિકેશન દ્વારા અગાઉ જમીનના ટુકડા અટકાવવા માટે બહાર પાડવામાં આવેલા નોટિફિકેશનો અને આદેશોને રદ કરીને નવી જોગવાઈ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
નવા નિર્ણયની સૌથી મોટી અસર જમીનની લે-વેચ અને વિભાજન સાથે સંકળાયેલા ખેડૂતો તથા જમીનધારકો પર પડશે. રાજ્યમાં ખેતીની જમીનના તમામ વર્ગ માટે 10 ગુંઠાનું પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ નક્કી થતાં આ મર્યાદા કરતાં ઓછી અથવા તેના જેટલી જમીન ધરાવતા ભાગને ટુકડા ધારા હેઠળ ગણવામાં આવશે. તેથી જમીનનો વ્યવહાર કરતા પહેલાં જમીનનું ક્ષેત્રફળ, રેકર્ડ તથા કાયદાકીય સ્થિતિ તપાસવી વધુ જરૂરી બનશે. મહેસૂલ વિભાગનું આ નોટિફિકેશન 12 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ ગુજરાત સરકારના અસાધારણ રાજપત્રમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યું છે. એટલે રાજ્યમાં ખેતીની જમીનના વિભાજનને લઈને હવે નવી પ્રમાણભૂત મર્યાદા અમલમાં આવી છે.
સરકારના આ પગલાનો મુખ્ય હેતુ ખેતીલાયક જમીનનું સંરક્ષણ કરવાનો છે. વારસાગત હક્ક, ભાગબટાવા અથવા અન્ય કારણોસર ખેતીની જમીન સતત નાના ટુકડાઓમાં વહેંચાતી જાય તો લાંબા ગાળે ખેતીની ઉત્પાદકતા અને જમીનની ઉપયોગિતા ઘટી શકે છે. નવી મર્યાદા દ્વારા આવા વિભાજન પર નિયંત્રણ લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
ખેડૂતો, જમીનમાલિકો તેમજ જમીનના વ્યવહાર સાથે સંકળાયેલા લોકોએ હવે કોઈપણ પ્રકારની ખરીદ-વેચાણ કે વિભાજન પ્રક્રિયા પહેલાં 10 ગુંઠાની નવી પ્રમાણભૂત મર્યાદા અંગે ખાસ કાળજી રાખવી પડશે. જમીનની માપણી અને રેવન્યુ રેકર્ડની ચકાસણી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
આ નિર્ણયથી એક તરફ ખેતીની જમીનના ટુકડા પડતા અટકાવવાનો માર્ગ મોકળો થશે, તો બીજી તરફ નાના જમીનધારકો માટે જમીનના હસ્તાંતરણ અને ભાગબટાવા સંબંધિત પ્રક્રિયામાં કાયદાકીય જોગવાઈઓનું પાલન વધુ જરૂરી બનશે. આગામી સમયમાં આ નિર્ણયની અસર રાજ્યના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જમીન વ્યવહારો પર જોવા મળી શકે છે.
10 ગુંઠા એટલે કેટલું?
સરકારની નવી પ્રમાણભૂત મર્યાદા
– ખેતીની જમીન માટે Standard Area : 10 ગુંઠા
– ચોરસ મીટરમાં : 1012 ચોરસ મીટર
– 10 ગુંઠા કે તેનાથી ઓછી જમીનનો ભાગ : ટુકડો ગણાશે
– રાજ્યની તમામ વર્ગની ખેતી વિષયક જમીન માટે જોગવાઈ
– જમીનના વિભાજન અને વ્યવહારમાં મર્યાદા મહત્વપૂર્ણ
કયા કાયદા હેઠળ નિર્ણય?
સરકારે ગુજરાત જમીન પચાવી પાડવા પર પ્રતિબંધ અને એકત્રીકરણ અધિનિયમ, 1947 હેઠળ આ નિર્ણય લીધો છે. અધિનિયમની કલમ 5ની પેટા-કલમ (4) હેઠળ મળેલી સત્તાનો ઉપયોગ કરીને મહેસૂલ વિભાગે નવું નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું છે.
જૂના આદેશોનું શું થયું?
મહેસૂલ વિભાગના નવા નોટિફિકેશનથી જમીનના ટુકડા અટકાવવા અગાઉ બહાર પાડવામાં આવેલા સંબંધિત નોટિફિકેશનો અને આદેશોને રદ કરીને નવી જોગવાઈ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. હવે ખેતીની જમીન માટે 10 ગુંઠાનું પ્રમાણભૂત ક્ષેત્રફળ ધ્યાને લેવામાં આવશે.
ખેડૂતો માટે શું સાવચેતી?
ખેડૂતો અને જમીનધારકોએ ખેતીની જમીનની ખરીદ-વેચાણ, ભાગબટાવો અથવા વિભાજન કરતા પહેલાં જમીનનું કુલ ક્ષેત્રફળ અને રેવન્યુ રેકર્ડ તપાસવો જરૂરી બનશે. 10 ગુંઠા કે તેનાથી ઓછી જમીનના ભાગ અંગે ટુકડા ધારા હેઠળની જોગવાઈ લાગુ પડી શકે છે. તેથી કોઈપણ વ્યવહાર પહેલાં સંબંધિત મહેસૂલી કાયદાની જોગવાઈ અને અધિકૃત રેકર્ડની ચકાસણી કરવી હિતાવહ રહેશે.
