ભારત અને પાકિસ્તાનના તણાવ વચ્ચે, IMFએ પાકિસ્તાનને 1 અબજ ડોલરની લોન મંજૂર કરી છે. પરંતુ અહીં સવાલ એ ઉભો થાય છે કે, IMF કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? દુનિયાને પૈસા ઉછીના આપનાર IMF પૈસા ક્યાંથી મેળવે છે અને લોન આપવા માટેની શરતો શું છે? આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ હાલના સમયમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે પાડોશી દેશ ફરી એકવાર IMF ના દરવાજા પર છે. ભારત સાથેના તણાવ વચ્ચે તેને વધુ લોનની જરૂર છે.
IMF કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
પાકિસ્તાન માટે IMF દ્વારા 1 બિલિયન ડોલરની લોન મંજૂર કરવામાં આવી છે. પાકિસ્તાન સાથેના તણાવ વચ્ચે, ભારતે કહ્યું છે કે તે IMF સમક્ષ પાકિસ્તાનના દુષ્કૃત્યોનો પર્દાફાશ કરશે. પરંતુ આ પગલાથી ભારતને શું ફાયદો થવાનો છે? આનાથી પાકિસ્તાનને કેટલું નુકસાન થશે? આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ એટલે કે IMFતેના તમામ 191 સભ્ય દેશોને ટકાઉ વિકાસ અને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. આ તેમનો મુખ્ય એજન્ડા છે. IMF સભ્ય દેશોને એવી આર્થિક નીતિઓમાં સમર્થન આપે છે જે નાણાકીય સ્થિરતા અને નાણાકીય સહયોગને પ્રોત્સાહન આપે છે. જે ઉત્પાદક ક્ષમતા, રોજગાર સર્જન અને આર્થિક સુખાકારી માટે જરૂરી છે.
IMFના મુખ્યત્વે ત્રણ ઉદ્દેશ્યો
પહેલુ છે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવું. બીજુ છે વેપાર અને આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું. અને ત્રીજું ઉદ્દેશ્ય એ છે કે, સમૃદ્ધિને નુકસાન પહોંચાડતી નીતિઓને દૂર કરો.
IMF પૈસા ક્યાંથી મેળવે છે?
આ સંગઠન તેના સભ્ય દેશો પાસેથી તેમની ક્ષમતા અનુસાર એક નિશ્ચિત ફી વસૂલ કરે છે. જેને “ક્વોટા” કહેવામાં આવે છે. ક્ષમતા એટલે દેશની આર્થિક સ્થિતિ, GDP, વિદેશી વેપાર વગેરે. આ આધારે “ક્વોટા” નક્કી કરવામાં આવે છે. સભ્યપદ લેતી વખતે, તે દેશે આ “ક્વોટા” ચૂકવવો પડશે. આ IMF માટે ભંડોળનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. આ ઉપરાંત, તે લોન પરના વ્યાજમાંથી પણ કમાણી કરે છે. જો જરૂર પડે તો, IMF એ ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે કેટલાક અન્ય પગલાં પણ લીધા છે. IMF પોતે પણ લોન લઈ શકે છે. તે અમેરિકા, જાપાન અને જર્મની સહિત ઓછામાં ઓછા ત્રણ ડઝન વિકસિત દેશો પાસેથી આ લોન લે છે. આને” ન્યૂ એરેન્જમેન્ટ્સ ટુ બોરો” એટલે કે NAB કહેવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, જ્યારે પણ જરૂર પડે ત્યારે તે સભ્ય દેશો પાસેથી લોન પણ લે છે. જેને “દ્વિપક્ષીય ઉધાર કરાર” એટલે કે BBA કહેવામાં આવે છે. આ કિસ્સામાં, IMF ધિરાણ આપનાર દેશ સાથે દ્વિપક્ષીય કરાર કરે છે. IMFમાં હાલમાં સભ્ય દેશોની સંખ્યા 191 છે. તે સભ્ય દેશો પાસેથી “ક્વોટા”ની રકમ એકત્રિત કરે છે. “ક્વોટા”ને સભ્યપદ રકમ પણ કહી શકાય. આના આધારે નક્કી થાય છે કે કોઈ દેશને કેટલી લોન મળી શકે છે. તેની મતદાન શક્તિ કેટલી હશે? IMF માં તેમનો કેટલો પ્રભાવ હશે? IMF સભ્ય દેશોના અર્થતંત્ર પર નજર રાખે છે. તેમજ નિયમિત દેખરેખ રાખતો રહે છે. તે દર વર્ષે સભ્ય દેશોની આર્થિક સ્થિતિ પર એક અહેવાલ પણ પ્રકાશિત કરે છે. દેશ કોઈ નવા સંકટમાં ન ફસાઈ જાય તે માટે, IMF આર્થિક નીતિઓને મજબૂત બનાવવા માટે સૂચનો પણ આપે છે.
લોન આપવાની શરતો અને નિયમો
લોન આપતી વખતે, IMF ક્યારેક કડક શરતો પણ લાદે છે. કર પ્રણાલીમાં સુધારો, સબસિડી ઘટાડવા અને સરકારી ખર્ચ ઘટાડવા જેવી કડક જોગવાઈઓ પણ કરે છે. એવી પણ જોગવાઈ છે કે જો શરતો પૂરી ન થાય તો સભ્ય દેશોને નાણાકીય નુકસાનનો સામનો કરવો પડી શકે છે. IMF કટોકટીગ્રસ્ત દેશોને મુખ્યત્વે ત્રણ ફોર્મેટમાં લોન આપે છે. આ છે ઝડપી નાણાકીય વ્યવસ્થા, વિસ્તૃત ભંડોળ સુવિધા અને સ્ટેન્ડબાય વ્યવસ્થા.
IMF આપે છે તાલીમ સહાય
આ સંગઠન સભ્ય દેશોની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવા માટે માત્ર અહેવાલો અને સૂચનો જ નથી આપતું, પરંતુ તે અહેવાલોને અમલમાં મૂકવાના રસ્તાઓ પણ જણાવે છે. સભ્ય દેશોના અધિકારીઓને તાલીમ પૂરી પાડે છે. આ તાલીમ મુખ્યત્વે બેંકિંગ સિસ્ટમમાં સુધારો, કરવેરામાં સુધારો, નિયમિત ધોરણે ડેટા એકત્રિત કરવા અને તેના આધારે સુધારા કરવા જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે ટેકનિકલ સપોર્ટ પણ પૂરો પાડે છે જેથી તેઓ શક્ય તેટલી વહેલી તકે નાણાકીય સંકટમાંથી સરળતાથી બહાર આવી શકે. આ બધી બાબતોનું સંચાલન કરવા માટે, IMF વિશ્વ બેંક, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર જેવા સંગઠનોની પણ મદદ લે છે, જેથી સભ્ય દેશોને મદદ મળતી રહે.
મોટા દેવાદાર દેશો કોણ છે?
IMF તેના સભ્ય દેશોને તેના પોતાના નિયમો અને શરતો અનુસાર જરૂર પડે ત્યારે લોન આપતું રહે છે. આ યાદીમાં કેટલાક મુખ્ય અને મોટા દેવાદાર દેશો આર્જેન્ટિના, યુક્રેન, ઇજિપ્ત, પાકિસ્તાન, ઇક્વાડોર, કોલંબિયા, અંગોલા, કેન્યા, બાંગ્લાદેશ વગેરે છે. આ દેશોમાં, આર્જેન્ટિનાએ સૌથી વધુ $40.9 બિલિયનની લોન લીધી છે. જ્યારે બાંગ્લાદેશે સૌથી ઓછી $2.69 બિલિયનની લોન લીધી છે.
