શ્રીકૃષ્ણનો મેનેજમેન્ટ મંત્ર: અનાસક્ત રહીને પણ અનન્ય પ્રેમ

શ્રીકૃષ્ણનો મેનેજમેન્ટ મંત્ર: અનાસક્ત રહીને પણ અનન્ય પ્રેમ

• ડૉ. અર્જુન દવે

‘અનાસક્તિ’ અથવા ‘ડિટેચમેન્ટ’ શબ્દ પ્રત્યે સમાજમાં એક નકારાત્મક છાપ ઊભી થઈ ગઈ છે. રોજિંદી ભાષામાં આ શબ્દ સાંભળતા જ કોઈ ઠંડી, નિર્દય કે બિનજવાબદાર વ્યક્તિનો ચહેરો નજર સામે આવે છે. જે માતા-પિતા અનાસક્ત હોય તેમને ‘બેદરકાર’ માનવામાં આવે છે, અનાસક્ત નેતાને ‘ઉદાસીન’ કહેવામાં આવે છે અને જો કોઈ પ્રોફેશનલ વ્યક્તિ અનાસક્ત હોય, તો તેની નિષ્ઠા પર શંકા કરવામાં આવે છે. ક્યાંક ને ક્યાંક, આપણે અનાસક્તિને ‘સંબંધ તોડી નાખવા’ (Withdrawal) સાથે જોડી દીધી છે.

પરંતુ આજનો માનસિક થાક એક અલગ જ સત્ય કહી રહ્યો છે. આજે લોકો એટલા માટે દુઃખી નથી કે તેઓ ઓછી કાળજી રાખે છે, પણ એટલા માટે પીડાય છે કારણ કે તેઓ મર્યાદા વગરની ‘કેર’ કરે છે. તેઓ દરેક પરિણામ, દરેક પ્રતિક્રિયા અને દરેક અપેક્ષાને પોતાના મન પર એટલી હદે હાવી કરી દે છે કે સંબંધો પોષણ આપવાને બદલે શ્વાસ રૂંધવા લાગે છે.

લાગણીશીલ હોવું અને લાગણીઓમાં ગૂંચવાઈ જવું, આ બંને વચ્ચેનો તફાવત કંઈ નવો નથી. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં અર્જુન ભાંગી પડ્યો, તેનું કારણ લાગણીઓનો અભાવ નહોતો. તેનું કારણ એ હતું કે તે એકસાથે અનેક લાગણીઓનો અતિરેક અનુભવી રહ્યો હતો. તેનો પ્રેમ, વફાદારી, સ્મૃતિઓ અને ફરજ એકબીજા સાથે એવી રીતે ટકરાયા કે તેની પાસે કાર્ય કરવા માટે કોઈ આંતરિક અવકાશ જ ન રહ્યો.

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા આ ભાવનાત્મક ભારને અદભૂત ચોકસાઈ સાથે રજૂ કરે છે. અર્જુન તેની જવાબદારી નકારતો નથી; તે તો માત્ર એ વિચારીને મુંઝાય છે કે શું તે આ ભાર સહન કરી શકશે? “ન ચ શક્નોમ્યવસ્થાતું ભ્રમતીવ ચ મે મનઃ।” – ભગવદ્ ગીતા  (હું સ્થિર રહી શકતો નથી; મારું મન ભ્રમિત થઈ રહ્યું છે.) આ ઉદાસીનતા નથી, આ તો લાગણીઓનું ઘોડાપૂર છે. આજના સંબંધોમાં પણ આ સ્થિતિ જોવા મળે છે. માતા-પિતા બાળકની સફળતા કે નિષ્ફળતા સાથે પોતાની ઓળખ જોડી દે છે. નેતાઓ ટીમની દરેક હારને વ્યક્તિગત માની લે છે. વ્યાવસાયિકો ઓફિસનો તણાવ બેડરૂમ સુધી લઈ જાય છે. બીજાની સંભાળ રાખનારાઓ પોતાની જાતને જ ભૂલી જાય છે. આ તમામ કિસ્સાઓમાં, જોડાણ ક્યારે ‘અતિ-આસક્તિ’માં બદલાઈ જાય છે, તેની ખબર પણ પડતી નથી.

ગીતા અર્જુનને ઓછું અનુભવવાનું નથી કહેતી. શ્રીકૃષ્ણ ક્યારેય ભાવનાશૂન્ય બનવાની સલાહ આપતા નથી. તેના બદલે, તેઓ એક અત્યંત કઠિન શિસ્તની ઓળખ આપે છે: ‘બહારથી જવાબદારી અને અંદરથી અનાસક્તિ.’

“સઙ્ગં ત્યક્ત્વા ધનંજય સિદ્ધ્યસિદ્ધ્યોઃ સમો ભવ।”

(હે ધનંજય, તું આસક્તિનો ત્યાગ કરીને સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમાન રહીને કાર્ય કર.)

– ભગવદ્ ગીતા

શ્રી કૃષ્ણના આ સંદેશને ઘણીવાર ખોટી રીતે સમજવામાં આવે છે. અહીં અનાસક્તિ એટલે સંબંધ વિચ્છેદ નથી, પણ પરિણામોને તમારા મન પર કબજો કરતા રોકવાની શક્તિ છે. વ્યક્તિ અત્યંત સક્રિય રહીને પણ અંદરથી સ્થિર રહી શકે છે. પોતાની ભાવનાત્મક સ્વતંત્રતા ગુમાવ્યા વગર પૂરા દિલથી કાળજી રાખી શકે છે.

આ જ સાચી ભાવનાત્મક પરિપક્વતા છે. અનાસક્ત હોવા છતાં જોડાયેલી વ્યક્તિ સાંભળે છે પણ સામેની વ્યક્તિની પીડામાં ડૂબી જતી નથી. તે કાર્ય કરે છે પણ તેના ફળને વળગી રહેતી નથી. તે પ્રેમ કરે છે પણ સામેની વ્યક્તિ પર માલિકી હક જમાવતી નથી. આવી વ્યક્તિ સંબંધોથી દૂર ભાગતી નથી, પણ તેને સ્થિરતા આપે છે.

પેરેન્ટિંગમાં: આનો અર્થ છે નિયંત્રણ કર્યા વગર માર્ગદર્શન આપવું.

નેતૃત્વમાં: અહંકાર વગર નિર્ણય લેવો.

શિક્ષણમાં: પરિણામના આધારે પોતાની કિંમત આંક્યા વગર શિષ્યોને ઘડવા.

પ્રોફેશનલ લાઈફમાં: માન-અપમાનની ચિંતા વગર નિષ્ઠાપૂર્વક યોગદાન આપવું.

આ રીતે જોવામાં આવે તો, અનાસક્તિ એ કોઈથી બચવાનો માર્ગ નથી, પણ સાચા અર્થમાં ‘કેર’ કરવાની રીત છે.

ગીતા એક એવા સત્યને ઉજાગર કરે છે જેને આધુનિક જીવન અવગણે છે: સંબંધો લોકોના દૂર થવાથી નથી તૂટતા, પણ લોકોના એકબીજામાં અતિશય ભળી જવાથી (Over-merge) તૂટે છે. જ્યારે ભાવનાત્મક સીમાઓ ઓગળી જાય છે, ત્યારે પ્રેમની જગ્યાએ કડવાશ ઘર કરી જાય છે. થાક અને કંટાળો ‘સમર્પણ’નો મુખવટો પહેરીને આવે છે.

કૃષ્ણનું આ માળખું સંતુલન લાવે છે. તેઓ દુનિયાને છોડવાનું નથી કહેતા, પણ આપણી આંતરિક શક્તિને એટલી મજબૂત બનાવવાનું કહે છે કે જેથી દુનિયા સાથેનું જોડાણ તૂટે નહીં. કર્મ ચાલુ રહે છે, સંબંધો અકબંધ રહે છે, પણ આપણું અસ્તિત્વ પરિણામોના મોજાંઓ સાથે અથડાતું બંધ થઈ જાય છે.

એટલે જ, અનાસક્તિ એટલે જીવનથી પાછા હટવું નહીં, પણ જીવનની વચ્ચે અડગ ઊભા રહેવું છે. કૃષ્ણ અર્જુનને સ્વજનોનો ત્યાગ કરવાનું નથી કહેતા, પણ તેમના મોહમાં ડૂબી જવાનું બંધ કરવાનું કહે છે.

આજના યુગમાં, જ્યાં લાગણીઓનું પ્રદર્શન અને તાત્કાલિક પ્રતિક્રિયા આપવી એ જ ફેશન બની ગઈ છે, ત્યાં આ જ્ઞાન ક્રાંતિકારી લાગે છે. ઊંડાણપૂર્વક કાળજી રાખવી છતાં કેન્દ્રિત રહેવું. જોડાયેલા રહેવું છતાં અંદરથી મુક્ત રહેવું. સંપૂર્ણ સહભાગી બનવું છતાં પોતાની જાતને ન ખોવી.

અનાસક્ત, પણ અલિપ્ત નહીં, આ ઉદાસીનતા નથી, આ તો એ મૌન શક્તિ છે જે સંબંધો, કાર્ય અને જવાબદારીઓને પાયમાલ થયા વગર ટકાવી રાખે છે.