ચોમાસા પર મોટો ખતરો
સ્કાયમેટે વરસાદનું અનુમાન 94થી ઘટાડીને 85% કર્યું
દેશમાં વરસાદની ખાધ 14%ની નજીક : આગામી એક સપ્તાહ મેઘવિરામની સ્થિતિ રહેવાની ભીતિ, દુષ્કાળની સંભાવના 70%
અગ્ર ગુજરાત, નવી દિલ્હી
દેશમાં ચોમાસાની સિઝન અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહી છે ત્યારે વરસાદની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની રહી છે. ગુજરાત સહિત દેશના અનેક વિસ્તારોમાં મેઘવિરામ જેવી સ્થિતિ વચ્ચે ખાનગી હવામાન એજન્સી સ્કાયમેટે ચોમાસાના કુલ વરસાદના પોતાના અનુમાનમાં મોટો ઘટાડો કર્યો છે. અગાઉ સિઝનમાં સરેરાશના 94 ટકા વરસાદની આગાહી કરનારી સ્કાયમેટે હવે આ અનુમાન ઘટાડીને માત્ર 85 ટકા કરી દીધું છે. એટલું જ નહીં, સિઝનમાં દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ સર્જાવાની સંભાવના 70 ટકા દર્શાવવામાં આવી છે.
સ્કાયમેટના તાજેતરના આકલન મુજબ ચોમાસાના બાકીના સમયગાળામાં વરસાદનું વિતરણ અસમાન રહેવાની શક્યતા છે. ઓગસ્ટમાં વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશના માત્ર 84 ટકા અને સપ્ટેમ્બરમાં 80 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે. બંને મહિનામાં વરસાદ ખાધમાં રહેવાની સંભાવના 70 ટકા ગણાવવામાં આવી છે.
હવામાનની વર્તમાન સ્થિતિમાં સૌથી મોટી ચિંતા ચોમાસુ ટ્રફની છે. ટ્રફ હિમાલયના પર્વતીય પટ્ટા તરફ ખસી જતાં દેશના અનેક મેદાની વિસ્તારોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ નબળી પડી છે. આગામી દિવસોમાં હિમાલય તથા પૂર્વોત્તર રાજ્યોમાં વરસાદની વધુ શક્યતા છે, જ્યારે ગુજરાત સહિત પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વ્યાપક વરસાદ માટે અનુકૂળ સ્થિતિ નબળી છે. હાલમાં ઉત્તર બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતી હવામાન પ્રણાલીઓના કારણે ઓડિશા, છત્તીસગઢ સહિત પૂર્વ અને મધ્ય ભારતના કેટલાક ભાગોમાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ થઈ શકે છે. જોકે, આવી સ્થાનિક સિસ્ટમો દેશવ્યાપી વરસાદની ખાધ ઝડપથી દૂર કરી શકે તેવી સ્થિતિમાં નથી.
દેશમાં ચોમાસાની કુલ વરસાદી ખાધ હવે લગભગ 14 ટકા સુધી પહોંચી હોવાનો અહેવાલ છે. તાજેતરના આંકડાઓ પણ વરસાદનું વિતરણ અત્યંત અસમાન હોવાનું દર્શાવે છે. 21 ઓગસ્ટ સુધી દેશમાં 537.6 મિમી વરસાદ સામે સામાન્ય 619 મિમી વરસાદ નોંધાયો હતો, એટલે 13 ટકાની ખાધ હતી. કેટલાક રાજ્યોમાં ખાધ આ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં પણ ઘણી વધારે છે. આ સ્થિતિમાં આગામી એક સપ્તાહ વરસાદી સિસ્ટમોનો વ્યાપક ફેલાવો નહીં થાય તો ખાધ વધુ વધી શકે છે. ખાસ કરીને ખેતીપ્રધાન વિસ્તારોમાં જમીનમાં ભેજ જળવાઈ રહે તે માટે વરસાદની તાતી જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
સ્કાયમેટે વરસાદી અનુમાન ઘટાડવા પાછળ અલ-નીનોની મજબૂત થતી સ્થિતિને મુખ્ય કારણોમાં ગણાવી છે. સાથે જ ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ એટલે કે IODની સ્થિતિ અંગે પણ અનિશ્ચિતતા છે. સ્કાયમેટના મતે અલ-નીનો વધુ મજબૂત બનશે તો ચોમાસાના અંતિમ તબક્કામાં વરસાદી પ્રવૃત્તિ પર દબાણ વધી શકે છે. અલ-નીનોની અસર ખાસ કરીને મધ્ય, પશ્ચિમ અને ઉત્તર ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની અસ્થિરતા વધારી શકે છે. સ્કાયમેટના અગાઉના વિશ્લેષણમાં ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ સહિત કેટલાક પશ્ચિમ ભારતીય વિસ્તારોને પણ વરસાદની ખાધના જોખમવાળા વિસ્તારોમાં ગણાવવામાં આવ્યા હતા.
ચોમાસાની ખાધ માત્ર વરસાદનો આંકડો નથી, પરંતુ તેની સીધી અસર ખેતી, જળસંગ્રહ, વીજ ઉત્પાદન અને ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. ખાસ કરીને ખરીફ પાકોમાં વરસાદના લાંબા વિરામથી ઉપજ પર અસર થવાની શક્યતા રહે છે. કઠોળ, તેલીબિયાં અને અન્ય વરસાદ આધારિત પાકો માટે સિઝનના અંતિમ તબક્કાનો વરસાદ નિર્ણાયક બની શકે છે. જોકે સ્કાયમેટની 85 ટકાની આગાહી એક ખાનગી એજન્સીનું અનુમાન છે અને હવામાન સતત બદલાતું રહે છે. તેથી તેને અંતિમ પરિણામ માનવું યોગ્ય નથી. આગામી દિવસોમાં નવી હવામાન પ્રણાલીઓ વિકસે કે ચોમાસુ ટ્રફ દક્ષિણ તરફ પરત ફરે તો પરિસ્થિતિમાં સુધારો પણ થઈ શકે છે. પરંતુ હાલના સંકેતો ચોમાસાના અંતિમ તબક્કા માટે ચોક્કસપણે ચેતવણીરૂપ છે.વિશ્લેષણ : વરસાદની ખાધ વધશે તો શું અસર થશે?
85% વરસાદ એટલે શું?
સ્કાયમેટના સુધારેલા અનુમાન મુજબ સમગ્ર ચોમાસાની સિઝનમાં વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશના માત્ર 85 ટકા રહેવાની શક્યતા છે. એટલે સામાન્ય કરતાં આશરે 15 ટકા ઓછી સિઝનલ વર્ષા. સ્કાયમેટે 90 ટકાથી નીચેના વરસાદને દુષ્કાળની શ્રેણી સાથે જોડીને 70 ટકા સંભાવના દર્શાવી છે.
ગુજરાત માટે ખાસ ચિંતા કેમ?
ગુજરાત અને ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં વરસાદનું વિતરણ પહેલેથી જ અનિયમિત રહ્યું છે. સ્કાયમેટના વિશ્લેષણમાં ગુજરાતને અલ-નીનોની અસર હેઠળ વરસાદી અસ્થિરતા વધવાના જોખમવાળા વિસ્તારોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે. તેથી એકાદ સારો વરસાદી રાઉન્ડ પણ ખાધ દૂર કરવા માટે પૂરતો ન રહે તેવી સ્થિતિ બની શકે છે.
ખેડૂતો માટે સૌથી મોટો ખતરો
વરસાદમાં લાંબો વિરામ પડે તો ખરીફ પાકોમાં જમીનની ભેજ ઘટે છે અને ખાસ કરીને કઠોળ તથા તેલીબિયાંના પાક પર અસર થઈ શકે છે. વરસાદની ખાધ લાંબી ચાલે તો પાકની ઉપજ ઘટવાની સાથે વાવેતર ખર્ચ સામે આવકનું ગણિત પણ બગડી શકે છે. સ્કાયમેટના વિશ્લેષણમાં અલ-નીનોને કારણે આવા પાકો પર જોખમ વધવાની ચેતવણી આપવામાં આવી છે.
ખાદ્ય ચીજોના ભાવમાં ઉછાળો આવી શકે
જો વરસાદની ખાધના કારણે ખરીફ પાકનું ઉત્પાદન ઘટે તો કઠોળ, તેલીબિયાં, અનાજ અને અન્ય કૃષિ ચીજોના પુરવઠા પર દબાણ આવી શકે છે. તેની અસર મંડીઓથી લઈને છૂટક બજાર સુધી પહોંચી શકે છે. ખાસ કરીને ખાદ્ય તેલ અને કઠોળના ભાવમાં વધઘટનું જોખમ વધી શકે છે. જોકે અંતિમ અસર પાકના વાસ્તવિક ઉત્પાદન અને સરકારની આયાત-નિકાસ નીતિ પર પણ નિર્ભર રહેશે.
જળસંગ્રહ માટે સપ્ટેમ્બર નિર્ણાયક
ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર ચોમાસાના અંતિમ તબક્કામાં જળાશયો માટે મહત્વપૂર્ણ મહિના છે. સ્કાયમેટે સપ્ટેમ્બરનો વરસાદ પણ સામાન્યના માત્ર 80 ટકા રહેવાની આગાહી કરી છે. જો સપ્ટેમ્બરમાં પણ વરસાદ નબળો રહે તો ભૂગર્ભજળ, તળાવો અને નાના જળાશયો પર દબાણ વધી શકે છે.
એક આશાનું કિરણ પણ
આગાહી ચિંતાજનક હોવા છતાં તેને અંતિમ પરિણામ માનવું વહેલું છે. હવામાન પ્રણાલીઓમાં અચાનક ફેરફારથી થોડા દિવસોમાં ભારે વરસાદી રાઉન્ડ આવી શકે છે. તાજેતરના IMD અનુમાનમાં ઓડિશા, ઉત્તરાખંડ સહિત કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. એટલે દેશવ્યાપી ખાધ યથાવત્ રહે તો પણ પ્રાદેશિક વરસાદી સ્થિતિમાં ઝડપથી ફેરફાર શક્ય છે.
