દેશમાં ટૂંક સમયમાં ફરશે પ્લાસ્ટીકની ચલણી નોટો

કાગળની નોટો હવે ઈતિહાસ બનશે?

દેશમાં ટૂંક સમયમાં ફરશે પ્લાસ્ટીકની ચલણી નોટો

RBIનો મેગા પ્લાન તૈયાર ; 2012થી ચર્ચાતો એજન્ડા હવે અમલ તરફ

ગરમી-પરસેવા સામે ટકાઉ નોટો લાવવા RBIની તૈયારી, પ્રથમ તબક્કે પાંચ શહેરોમાં રૂ.10ની 1 અબજ પોલીમર નોટો ફરશે

અગ્ર ગુજરાત, મુંબઈ

દેશમાં વર્ષોથી ઉપયોગમાં લેવાતી કાગળની ચલણી નોટોને હવે ધીમે ધીમે અલવિદા કહેવાનો સમય આવી રહ્યો છે. વર્ષ 2012થી ચર્ચામાં રહેલો પ્લાસ્ટીક એટલે કે પોલીમર ચલણી નોટોનો એજન્ડો હવે આખરે અમલના માર્ગે આગળ વધી રહ્યો છે. રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા તથા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દેશમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટીકની ચલણી નોટો લાવવાની તૈયારી શરૂ કરવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળે છે. પ્રથમ તબક્કામાં દેશના પાંચ મોટા શહેરોમાં રૂ.10ની આશરે 1 અબજ પોલીમર નોટો ચલણમાં મૂકવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને વધતી ગરમીની સીધી અસર હવે ચલણી નોટો પર પણ જોવા મળી રહી છે. હાલની કાગળની નોટો ગરમી, ભેજ અને પરસેવાના કારણે ઝડપથી ફાટી જતી, ગંદી થતી અને રદ્દીમાં ફેરવાઈ જતી હોવાથી સરકાર અને RBI માટે મોટો ખર્ચ ઉભો થયો છે. ખાસ કરીને નાના મૂલ્યની નોટો ટૂંકા સમયમાં જ ખરાબ થઈ જતી હોવાથી તેની વારંવાર પ્રિન્ટિંગ કરવાની ફરજ પડે છે.
આંકડાઓ મુજબ 2024-25 દરમિયાન ચલણી નોટોના પ્રિન્ટિંગ પાછળ કુલ રૂ.6372.8 કરોડનો ખર્ચ નોંધાયો હતો, જ્યારે અગાઉના વર્ષમાં આ ખર્ચ રૂ.5101.4 કરોડ હતો. માત્ર એક વર્ષમાં જ પ્રિન્ટિંગ ખર્ચમાં મોટો વધારો નોંધાતા સરકાર હવે લાંબા ગાળાના વિકલ્પ તરફ વળી રહી છે. પોલીમર નોટો સામાન્ય કાગળની નોટો કરતા ઘણી વધુ ટકાઉ ગણાય છે. તે સરળતાથી ફાટતી નથી, પાણી કે ભેજથી બગડતી નથી અને વધુ સમય સુધી સ્વચ્છ રહે છે.
બીજી તરફ RBIને ફાટેલી અને જૂની નોટોના નિકાલ પાછળ પણ ભારે ખર્ચ કરવો પડી રહ્યો છે. વર્ષ 2024-25 દરમિયાન RBIએ 238563 લાખ જેટલી જૂની-ફાટેલી નોટો નષ્ટ કરી હતી, જ્યારે અગાઉના વર્ષમાં આ આંકડો 212493 લાખ હતો. સૌથી વધુ રૂ.500 અને રૂ.100ની નોટો રદ્દીમાં જતી હોવાનું પણ સામે આવ્યું છે.
દેશમાં રૂ.10 અને રૂ.20ની નોટોની માંગ સતત વધી રહી છે, પરંતુ લોકો હજુ પણ સિક્કા સ્વીકારવામાં રસ દાખવતા નથી. RBIએ સિક્કાનો વપરાશ વધારવા માટે અનેક પ્રયાસો કર્યા છતાં લોકો કાગળની નોટોને વધુ પસંદ કરે છે. પરિણામે હવે નાના મૂલ્યની નોટોમાં પ્લાસ્ટીક ટેક્નોલોજીનો પ્રયોગ કરવામાં આવશે.
પોલીમર નોટો માટે એટીએમ મશીનો અને કેશ સોર્ટિંગ સિસ્ટમને પણ અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહી છે. હાલના નવા એટીએમ આવી નોટોને સરળતાથી ઓળખી શકે તેવી વ્યવસ્થા ધરાવે છે. વિશ્વના લગભગ 60 દેશોમાં પોલીમર ચલણી નોટોનો ઉપયોગ થાય છે. સૌથી પહેલા 1988માં ઓસ્ટ્રેલિયાએ પ્લાસ્ટીક નોટોની શરૂઆત કરી હતી, ત્યારબાદ અનેક દેશોએ આ ટેક્નોલોજી અપનાવી હતી.
હવે ભારત પણ ટકાઉ, સુરક્ષિત અને ઓછા ખર્ચાળ ચલણ વ્યવસ્થાની દિશામાં મોટું પગલું ભરવા જઈ રહ્યું છે. જો પ્રારંભિક પ્રયોગ સફળ રહેશે તો આગામી સમયમાં મોટા મૂલ્યની નોટોમાં પણ પોલીમર ટેક્નોલોજી અપનાવવામાં આવી શકે છે.

2012થી અટકેલો પ્રોજેક્ટ હવે ફરી ટ્રેક પર

પોલીમર નોટો લાવવાનો વિચાર પ્રથમ વખત વર્ષ 2012માં સામે આવ્યો હતો, પરંતુ વિવિધ ટેક્નિકલ અને ખર્ચ સંબંધિત કારણોસર તેનો અમલ અટકી ગયો હતો.

રૂ.6372 કરોડ પહોંચ્યો નોટ પ્રિન્ટિંગ ખર્ચ

2024-25 દરમિયાન દેશની ચલણી નોટો છાપવા પાછળ રૂ.6372.8 કરોડનો ખર્ચ થયો હતો, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીએ ઘણો વધુ છે.

ફાટેલી નોટોના નિકાલથી RBI પર ભાર

એક જ વર્ષમાં RBIએ 238563 લાખ જૂની અને ફાટેલી નોટોનો નિકાલ કર્યો હતો. આ પ્રક્રિયામાં પણ કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે.

પ્લાસ્ટીક નોટો કેમ ખાસ?

પોલીમર નોટો પાણી, ભેજ અને પરસેવાના પ્રભાવ સામે વધુ ટકાઉ રહે છે. તે સરળતાથી ફાટતી કે ગંદી થતી નથી.

પ્રથમ તબક્કે પાંચ શહેરોમાં પ્રયોગ

દેશના પાંચ મોટા શહેરોમાં શરૂઆતમાં રૂ.10ની 1 અબજ પોલીમર નોટો ચલણમાં મૂકવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.

લોકો હજુ સિક્કા સ્વીકારતા નથી

RBI દ્વારા સિક્કાનો ઉપયોગ વધારવાના પ્રયાસો છતાં લોકો હજુ પણ નાના મૂલ્ય માટે નોટોને વધુ પસંદ કરે છે.

60 દેશોમાં પહેલેથી જ પોલીમર ચલણ

વિશ્વના આશરે 60 દેશોમાં પોલીમર નોટોનો ઉપયોગ થાય છે. તેમાં ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને બ્રિટન જેવા દેશો સામેલ છે.

ઓસ્ટ્રેલિયાએ 1988માં કરી હતી શરૂઆત

વિશ્વમાં સૌપ્રથમ વખત 1988માં ઓસ્ટ્રેલિયાએ પ્લાસ્ટીક ચલણી નોટો અમલમાં મૂકી હતી.

નવા એટીએમ પણ તૈયાર

દેશમાં સ્થાપિત થતા નવા એટીએમ અને કેશ સોર્ટિંગ મશીનો પોલીમર નોટોને ઓળખી શકે તેવી ટેક્નોલોજી ધરાવે છે.

ભવિષ્યમાં મોટી નોટો પણ બની શકે પ્લાસ્ટીકની

જો રૂ.10ની પોલીમર નોટોનો પ્રયોગ સફળ જશે તો આગામી સમયમાં રૂ.100, રૂ.200 અને રૂ.500ની નોટોમાં પણ આ ટેક્નોલોજી અપનાવવામાં આવી શકે છે.