૫ સપ્ટેમ્બર બાદ વિદાયના સંકેત, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ તરસ્યું

વરસાદે દગો દીધો, હવે ચોમાસું પણ હાથ ખેંચશે?

૫ સપ્ટેમ્બર બાદ વિદાયના સંકેત, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ તરસ્યું

દેશના ઉત્તર-પશ્ચિમમાંથી ચોમાસાની વિદાયની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની શક્યતા, વરસાદની અછતથી ખેતી અને જળસંગ્રહ પર ચિંતા

અગ્ર ગુજરાત, રાજકોટ

દેશમાં ચોમાસાની સિઝન અંતિમ તબક્કા તરફ આગળ વધી રહી છે ત્યારે હવે ૫ સપ્ટેમ્બર બાદ વરસાદની ગતિ ધીમી પડવાના સંકેતો મળી રહ્યા છે. ખાસ કરીને ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાંથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાની વિદાયની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની શક્યતા છે. જોકે, ચોમાસાની વિદાયનો ચોક્કસ નિર્ણય માત્ર તારીખના આધારે નહીં પરંતુ સતત વરસાદમાં વિરામ, વાતાવરણના દબાણમાં ફેરફાર અને નીચલા વાતાવરણમાં એન્ટિસાયક્લોનિક સ્થિતિ સહિતના માપદંડો આધારે લેવામાં આવે છે. IMD મુજબ સામાન્ય રીતે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાંથી ૧ સપ્ટેમ્બર પહેલાં ચોમાસાની વિદાયનો પ્રયાસ કરવામાં આવતો નથી.
આ વર્ષે દેશભરમાં વરસાદનું વિતરણ એકસરખું રહ્યું નથી. પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે, જ્યારે ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં પણ વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહ્યો છે. દક્ષિણ ભારતમાં વરસાદની ખાધ વધુ ચિંતાજનક છે. દેશનો કુલ વરસાદ સામાન્ય કરતાં અંદાજે ૧૧ ટકા ઓછો હોવાના આંકડા વચ્ચે ચોમાસાની આગામી ગતિ પર સૌની નજર છે.
સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ માટે સ્થિતિ વધુ ચિંતાજનક છે. તાજેતરના અહેવાલ મુજબ કચ્છમાં સીઝનલ સામાન્ય વરસાદની સરખામણીએ માત્ર આશરે ૨૯ ટકા વરસાદ નોંધાયો છે, એટલે કે ખાધ લગભગ ૭૧ ટકા જેટલી છે.  સૌરાષ્ટ્રના અનેક વિસ્તારોમાં પણ લાંબા સમયથી સારા અને વ્યાપક વરસાદની રાહ જોવાઈ રહી છે. સ્થાનિક હવામાન વિશ્લેષણ મુજબ ૧૭થી ૨૪ ઓગસ્ટ દરમિયાન સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં મુખ્યત્વે છૂટોછવાયો વરસાદ રહેવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી, જેના કારણે વ્યાપક વરસાદની રાહ વધુ લંબાઈ શકે છે.
ચોમાસાની ગતિ ધીમી પડવાનો સૌથી મોટો પડઘો ખેતી ક્ષેત્રે પડી શકે છે. સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં ખરીફ પાક માટે ઓગસ્ટના અંત અને સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતનો વરસાદ અત્યંત મહત્વનો રહે છે. વરસાદમાં લાંબો વિરામ પડવાથી જમીનમાં ભેજ ઘટી શકે છે અને વરસાદ આધારિત પાકને પાણીની અછતનો સામનો કરવો પડી શકે છે. ખાસ કરીને મગફળી, કપાસ, તલ, બાજરી સહિતના પાક માટે આગામી વરસાદ મહત્વનો બની શકે છે.
બીજી તરફ, વરસાદની ખાધનો સીધો સંબંધ જળસંગ્રહ સાથે છે. તળાવો, ચેકડેમો, નાના જળાશયો અને ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં પૂરતો વધારો ન થાય તો રવિ સિઝનમાં સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા પડકારરૂપ બની શકે છે. પશુપાલન ક્ષેત્રે પણ ઘાસચારો અને પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા અંગે ચિંતા ઊભી થઈ શકે છે.
હવામાન વિભાગ અને ખાનગી હવામાન નિષ્ણાતોના વિશ્લેષણમાં ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર દરમિયાન વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની ચિંતા અગાઉથી વ્યક્ત થઈ ચૂકી છે.  ૧૧ ઓગસ્ટના એક અહેવાલમાં પણ આગામી પખવાડિયામાં પશ્ચિમ અને દક્ષિણ ભારતમાં ચોમાસું નબળું પડવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી.
જોકે, ૫ સપ્ટેમ્બર પછી ચોમાસું ધીમું પડશે તેનો અર્થ એ નથી કે ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્રમાં ત્યારબાદ વરસાદ સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે. ચોમાસાની વિદાય તબક્કાવાર થાય છે અને સ્થાનિક લો-પ્રેશર, સાયક્લોનિક સર્ક્યુલેશન કે અરબી સમુદ્રની સ્થિતિના કારણે સપ્ટેમ્બરમાં પણ વરસાદના સ્પેલ આવી શકે છે. તેથી સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ માટે આગામી બે અઠવાડિયા અત્યંત મહત્વના બની રહેશે. જો આ સમયગાળામાં વ્યાપક વરસાદ નહીં મળે તો ચાલુ સિઝનની વરસાદની ખાધ પાણી, ખેતી અને પશુપાલન આમ ત્રણેય ક્ષેત્ર માટે મોટો પડકાર બની શકે છે.

70 ટકા ખાધનો સીધો અર્થ શું?

સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં સામાન્ય વરસાદની સરખામણીએ આશરે ૭૦ ટકા જેટલી ખાધ રહેવી એટલે વરસાદના દિવસોની સંખ્યા અને જળસંગ્રહ બંનેમાં મોટો ઘટાડો. કચ્છમાં તાજેતરના આંકડા મુજબ સામાન્ય વરસાદની માત્ર આશરે ૨૯ ટકા જ નોંધાઈ છે, એટલે ખાધ લગભગ ૭૧ ટકા થાય છે.  આવી સ્થિતિમાં એકાદ ભારે વરસાદની ઘટના આખી સિઝનની ખાધ પૂરી કરી શકતી નથી; વ્યાપક વિસ્તારમાં સતત અને સારો વરસાદ જરૂરી બને છે.

ખેડૂતો માટે હવે સૌથી મોટો પડકાર

ખરીફ પાકના વિકાસના અંતિમ તબક્કામાં જમીનમાં પૂરતો ભેજ રહેવો જરૂરી છે. વરસાદ લાંબો ખેંચાય તો મગફળી, કપાસ, તલ અને અન્ય વરસાદ આધારિત પાકમાં ઉત્પાદન ખર્ચ વધવાની સાથે ઉપજ પર પણ અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા મર્યાદિત છે ત્યાં સપ્ટેમ્બરના વરસાદનું મહત્વ વધી જાય છે.

પાણીની અછતનો ખતરો

ઓછા વરસાદથી ગામડાંના તળાવો, ચેકડેમો અને નાના જળાશયોમાં પૂરતો સંગ્રહ ન થાય તો આગામી રવિ સિઝનમાં સિંચાઈ માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા મુશ્કેલ બની શકે છે. ભૂગર્ભ જળસ્તર પર પણ તેની અસર થઈ શકે છે. પશુપાલન વિસ્તારોમાં પીવાના પાણી અને ઘાસચારાની વ્યવસ્થા પણ પડકારરૂપ બની શકે છે.

5 સપ્ટેમ્બર પછી શું?

5 સપ્ટેમ્બર બાદ ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતમાં ચોમાસાની વિદાયની પ્રક્રિયા શરૂ થવાની સંભાવના વ્યક્ત થઈ રહી છે. જોકે વિદાય એક જ દિવસે થતી નથી. IMD સતત વરસાદ બંધ રહેવાની સ્થિતિ અને વાતાવરણના દબાણમાં ફેરફાર જેવા માપદંડો જોયા બાદ વિદાય જાહેર કરે છે.  એટલે સપ્ટેમ્બરમાં પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદી સ્પેલ આવી શકે છે.

સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છને હજુ એક સારા સ્પેલની આશા

સ્થાનિક હવામાન વિશ્લેષણમાં ૨૪ ઓગસ્ટ સુધી સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં છૂટોછવાયો વરસાદ રહેવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી.  ત્યારબાદ કોઈ લો-પ્રેશર અથવા અન્ય હવામાન સિસ્ટમ સક્રિય બને તો વરસાદની સ્થિતિમાં અચાનક ફેરફાર થઈ શકે છે. તેથી આગામી દિવસોમાં ખેડૂતો અને તંત્ર બંનેએ હવામાનની તાજી આગાહી પર નજર રાખવી પડશે.

આગામી દિવસોમાં ગરમી અને ભેજનો ખેલ

ચોમાસું નબળું પડતાં વાદળછાયું વાતાવરણ ઘટે અને તાપમાનમાં વધારો થઈ શકે છે. તાજેતરના વિશ્લેષણમાં આગામી અઠવાડિયાઓમાં લઘુત્તમ અને મહત્તમ તાપમાન સામાન્ય કરતાં ઊંચું રહેવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી.  વરસાદનો અભાવ અને વધતું તાપમાન જમીનની ભેજ ઝડપથી ઘટાડે તો પાક પર પાણીના તાણની સ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે.