જ્યારે ઘર ગોળ હોય….
આજે અચાનક મને બ્રાઝિલના પ્રવાસ દરમિયાન જોયેલું એક વિશાળ પરંપરાગત ઘર—‘Oca’ (ઓકા) મારી સ્મૃતિમાંથી સાંભરી આવ્યું. ઊંચી લાકડાની રચના, કુદરતી સામગ્રીથી બનેલું વિશાળ આવરણ અને એક જ છત નીચે ગોઠવાયેલું સામૂહિક જીવન! બહારથી એ માત્ર એક ઘર લાગતું હતું, પરંતુ થોડું ધ્યાનથી જુઓ તો સમજાય કે એ ઘર કરતાં પણ ઘણું મોટું હતું. તેમાં એક આખો સમુદાય સાથે રહેતો, સાથે રાંધતો-ખાતો, સુખ-દુઃખની વાતો કરતો અને રાત પડતાં એક જ છત નીચે ઊંઘી જતો. ઘરની રચનામાં માત્ર રહેવાની વ્યવસ્થા જ નહોતી, પરંતુ સમુદાયની એકતા, પરસ્પર સહકાર અને સામૂહિક જીવનની પરંપરા પણ સમાયેલી હતી. મને ત્યારે ક્યાં ખબર હતી કે બ્રાઝિલમાં જોયેલું એ ઘર મારી મુસાફરીની સ્મૃતિઓમાં વિશ્વનાં બીજાં અનેક અનોખાં ઘરોના દરવાજા ખોલી દેશે! પ્રવાસની આ જ તો સુંદરતા છે—એક દૃશ્ય આંખ સામે આવે અને વર્ષો પહેલાં જોયેલી બીજી ધરતી, બીજું આકાશ અને બીજી સંસ્કૃતિ અચાનક મનમાં જીવંત થઈ જાય.
સામાન્ય રીતે આપણે ઘર એટલે ચાર દીવાલો અને કોંક્રિટની છત—એટલું જ માનીએ છીએ. પરંતુ દુનિયાના જુદા જુદા ખૂણામાં માણસે જ્યારે પહેલી વાર આશ્રય બનાવ્યો હશે, ત્યારે તેની પાસે સિમેન્ટ, સ્ટીલ કે કાચની બારીઓ નહોતાં; તેની પાસે માત્ર ધરતી, આકાશ, પવન, વરસાદ, સૂર્ય અને આસપાસ મળતી કુદરતી સામગ્રી હતી. ઘર બનાવવું માત્ર બાંધકામનો પ્રશ્ન નહોતો, પરંતુ જીવતા રહેવાની બુદ્ધિ હતી. ક્યાં વરસાદ વધારે પડે છે, કઈ દિશામાંથી પવન આવે છે, દિવસ દરમિયાન સૂર્ય કેટલો તપે છે, રાત્રે ઠંડી કેટલી વધે છે, કઈ સામગ્રી આસપાસથી સહેલાઈથી મળે છે અને ઘર બનાવ્યા પછી સ્થળ બદલવું પડે છે કે નહીં—આ બધું માણસે પોતાની આંખે જોયું, અનુભવ્યું અને પેઢી દર પેઢી આગળ પહોંચાડ્યું. તેથી જ પરંપરાગત ઘરોને જોવું એટલે માણસની બુદ્ધિ કરતાં પહેલાં તેની પ્રકૃતિને વાંચવાની અને સમજવાની ક્ષમતાને ઓળખવી.
બ્રાઝિલથી મારી સ્મૃતિઓની આ સફર હવે તિબેટના ઊંચા પઠાર પર પહોંચી જાય છે. અહીં આકાશ જાણે થોડું વધારે નજીક છે, હવા પાતળી છે, સૂર્યપ્રકાશ તીવ્ર છે અને ઠંડી હાડકાં સુધી પહોંચી જાય એવી છે. દૂર સુધી ફેલાયેલા નિર્જન પ્રદેશમાં યાક ચરાવતા પશુપાલકોના પરંપરાગત ટેન્ટ નજરે પડે છે. યાકના વાળમાંથી બનાવવામાં આવતા આ ટેન્ટ ત્યાંના ભટકતા જીવન માટે ઉપયોગી આશ્રય છે, કારણ કે યાક માત્ર પરિવહન કે પશુપાલનનો આધાર નથી, પરંતુ ઊન, દૂધ અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓ પણ પૂરી પાડે છે. બહારથી સાદો લાગતો ટેન્ટ અંદર પ્રવેશતાં જ એક નાનકડા વિશ્વમાં ફેરવાઈ જાય છે. મધ્યમાં અગ્નિ સળગતો હોય, તેની આસપાસ બેસવાની અને સૂવાની વ્યવસ્થા ગોઠવાયેલી હોય અને પરિવારનું જીવન રોજિંદી જરૂરિયાતો અનુસાર વહેંચાયેલું હોય. બહાર પવન પોતાની આખી તાકાતથી ફૂંકાતો હોય અને અંદર અગ્નિની જ્યોત પરિવારને ઉષ્મા આપતી હોય ત્યારે સમજાય કે ઘરનું કદ મોટું હોવું જરૂરી નથી, ઘરમાં જીવન સમાઈ જવું જરૂરી છે. આ ટેન્ટને મોંગોલિયાના ‘Ger’ સાથે એક જ પ્રકારનું માનવું યોગ્ય નથી, કારણ કે બંનેની રચના અને સામગ્રી અલગ છે, પરંતુ બંનેમાં ભટકતા પશુપાલક જીવનની જરૂરિયાતને અનુરૂપ આશ્રય બનાવવાની સમાન સમજ જોવા મળે છે.
તિબેટના આ દૃશ્યથી આગળ વધતાં મારી નજર મોંગોલિયાના અનંત ગોચરો સુધી પહોંચે છે, જ્યાં ‘Ger’ (ગેર) ભટકતા પશુપાલકોનું ઘર બનીને તેમની સાથે ચાલે છે. મોંગોલિયાના વિશાળ ઘાસનાં મેદાનોમાં પશુઓ માટે ચરાણ બદલવું જીવનનો સ્વાભાવિક ભાગ છે, તેથી કાયમી ઈમારત કરતાં એવું ઘર વધુ ઉપયોગી બને છે જેને સરળતાથી ઊભું કરી શકાય, ઉતારી શકાય અને બીજી જગ્યાએ લઈ જઈ શકાય. Gerની લાકડાની જાળીદાર ગોળ દીવાલો, ઉપર તરફ જતા છતના ડંડા અને તેના પર ચઢાવેલું ઊનનું ‘ફેલ્ટ’ આવરણ મળીને એક મજબૂત છતાં હલકી રચના બનાવે છે. ઉપરના ગોળ ભાગમાંથી પ્રકાશ અને હવા આવવાની સાથે ચૂલાના ધુમાડાને બહાર જવાની વ્યવસ્થા પણ થાય છે. અંદર મધ્યમાં ચૂલો હોય છે અને તેની આસપાસ પરિવારનું જીવન ગોઠવાય છે. ખુલ્લી સ્ટેપમાં જ્યાં દૂર સુધી કોઈ કુદરતી આડશ નથી, ત્યાં ગોળ આકાર પવનના પ્રહારને વહેંચવામાં મદદ કરે છે. Ger માત્ર રહેઠાણ નથી, પરંતુ મોંગોલિયન જીવનશૈલી, કારીગરી, પરિવારની વ્યવસ્થા અને સ્થળાંતરની પરંપરાનો જીવંત ભાગ છે. તેની પરંપરાગત કારીગરીને યુનેસ્કોએ માનવજાતના અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસામાં સ્થાન આપ્યું છે. અહીં ઘર જમીન સાથે કાયમ માટે બંધાયેલું નથી; તે માણસના જીવનની ગતિ સાથે આગળ વધે છે.
આ ગોળાઈ મને સીધી ભારતના પશ્ચિમ છેડે, કચ્છના રણમાં ખેંચી લાવે છે. બે-એક વર્ષ પહેલાં જ્યારે હું કચ્છ ગઈ ત્યારે મેં માત્ર ભુંગાને જોયો જ નહોતો, પરંતુ તેમાં રાતવાસો કરવાનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ પણ મેળવ્યો હતો. દિવસ દરમિયાન બહારની સૂકી ગરમી, રણની ધૂળ અને પવનનો અનુભવ કર્યા પછી જ્યારે ભુંગાની અંદર પ્રવેશ્યો ત્યારે બહારની દુનિયા જાણે ધીમે ધીમે પાછળ રહી ગઈ હોય એવું લાગ્યું. ગોળ માટીની દીવાલો, નાનું પ્રવેશદ્વાર, પરંપરાગત શણગાર અને અંદરનું પ્રમાણસર ઠંડું વાતાવરણ—આ બધું જોઈને સમજાય કે ભુંગો માત્ર લોકસ્થાપત્યનો સુંદર નમૂનો નથી, પરંતુ વર્ષોના અનુભવમાંથી જન્મેલી જીવંત સમજ છે.
કચ્છના ભુંગાની રચનામાં ગોળ આકારનું મહત્વ માત્ર સૌંદર્યમાં નથી. જાડી માટીની દીવાલો દિવસની ગરમીને અંદર ઝડપથી પ્રવેશવા દેતી નથી, જ્યારે ગોળ રચના પવન સામે અનુકૂળ વર્તન કરે છે. કચ્છ ભૂકંપપ્રવણ વિસ્તાર હોવાથી ભુંગાની પરંપરાગત રચના અને તેની સ્થિરતા પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ૨૦૦૧ના વિનાશક ભૂકંપ પછી ભુંગાઓના ભૂકંપપ્રતિકારક ગુણો તરફ વિશેષ ધ્યાન ગયું હતું, જોકે દરેક ભુંગો એકસરખો સુરક્ષિત હોય એવું માનવું યોગ્ય નથી; તેની મજબૂતી બાંધકામની ગુણવત્તા, સામગ્રી અને જાળવણી પર પણ આધાર રાખે છે. કચ્છી કારીગરો પાસે ‘સસ્ટેનેબલ આર્કિટેક્ચર’ કે ‘ક્લાઇમેટ-રિસ્પોન્સિવ ડિઝાઇન’ જેવા આધુનિક શબ્દો નહોતા, પરંતુ તેમને રણની ધબકતી ભાષા આવડતી હતી. તેમણે ગરમી, પવન, માટી અને ધરતીના સ્વભાવને ઓળખ્યો હતો અને એ જ સમજમાંથી ભુંગાની રચના વિકસાવી હતી. ભુંગામાં રાતવાસો કરવાનો મારો અનુભવ આજે પણ મને યાદ અપાવે છે કે પરંપરાગત સ્થાપત્યની સાચી સુંદરતા માત્ર તેની દેખાવમાં નહીં, પરંતુ તેમાં છુપાયેલા જ્ઞાનમાં રહેલી છે.
કચ્છથી મારી નજર હવે આફ્રિકાની ધરતી તરફ વળે છે, જ્યાં ગોળ ઘર એક અલગ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે—‘Rondavel’ (રોન્ડાવેલ) તરીકે. દક્ષિણ અને પૂર્વ આફ્રિકાના અનેક વિસ્તારોમાં જોવા મળતી આ રચનામાં ગોળ દીવાલો ઉપર શંકુ આકારનું ઊંચું છાપરું હોય છે. સ્થાનિક માટી, પથ્થર, લાકડું અને ઘાસ જેવી સામગ્રીમાંથી બનેલા આ ઘરો આસપાસના કુદરતી વાતાવરણથી અલગ લાગતા નથી; જાણે ઘર જમીનમાંથી જ ઊગી આવ્યું હોય. છાપરાનો ઢાળ વરસાદી પાણીને નીચે ઉતારવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે છતની રચના અને હવાની અવરજવર અંદરના વાતાવરણને અનુકૂળ બનાવવામાં ફાળો આપી શકે છે. અલગ અલગ વિસ્તારોમાં Rondavelની સામગ્રી અને બાંધકામની પદ્ધતિમાં ફેરફાર જોવા મળે છે, કારણ કે દરેક સમુદાય પોતાના પ્રદેશની આબોહવા અને ઉપલબ્ધ સંસાધનો પ્રમાણે ઘર બનાવે છે. આ ઘરો સામે ઊભા રહીએ ત્યારે સમજાય છે કે સ્થાપત્યનો એક જ નમૂનો આખી દુનિયા માટે યોગ્ય ન હોઈ શકે; દરેક પ્રદેશને પોતાની જરૂરિયાત મુજબનું ઘર જોઈએ.
આફ્રિકામાં જ કેમેરૂનના Musgum (મુસ્ગમ ) લોકોનાં માટીનાં ઘરો સામે ઊભા રહીએ તો ગોળાઈનું બીજું જ રૂપ જોવા મળે છે. ઊંચી, વળાંક લેતી અને ઉપર તરફ સંકોચાતી આ રચનાઓ દૂરથી જોતા વિશાળ માટીનાં શિલ્પો જેવી લાગે છે. તેમની બહારની સપાટી પર બનાવેલી ઊભી ખાંચાઓ માત્ર શણગાર માટે નથી; તે બાંધકામની રચનાનો ભાગ છે અને વરસાદી પાણીના વહેણમાં મદદ કરે છે. માટીને યોગ્ય રીતે ગૂંથીને ઊંચાઈ સુધી લઈ જવી, દિવાલોને આકાર આપવો અને છતના ભાગને સ્થિર રાખવો—આ બધું વિશેષ કારીગરી માગે છે. આ ઘરોની રચના સ્થાનિક પર્યાવરણ, સામગ્રી અને પરંપરાગત બાંધકામના જ્ઞાન સાથે જોડાયેલી છે. અહીં માટી માત્ર જમીન પર પડેલો પદાર્થ નથી, પરંતુ ઘર, રક્ષણ અને સૌંદર્ય—ત્રણેયનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. મુસ્કમ સ્થાપત્ય આપણને બતાવે છે કે આધુનિક સ્થાપત્યમાં જેને આજે સ્થાનિક સામગ્રીનો સમજપૂર્વક ઉપયોગ કહેવામાં આવે છે, તે વિચાર માનવસમુદાયોના પરંપરાગત જ્ઞાનમાં લાંબા સમયથી જીવંત રહ્યો છે.
મારી કલ્પનાની આ સફર હવે ગરમ આફ્રિકાથી એકદમ વિપરીત દુનિયામાં પહોંચી જાય છે, જ્યાં ધરતીનો રંગ સફેદ છે અને બરફ જાણે આખી દુનિયાને ઢાંકી દે છે. અહીં ‘Igloo’ (ઇગ્લૂ)નું નામ સાંભળતાં જ આંખ સામે ગોળ ગુંબજ ઊભું થાય છે. Inuit લોકોના પરંપરાગત બરફના આશ્રયમાં સૌથી અદ્ભુત વાત એ છે કે માણસે પોતાની આસપાસની કઠોર પરિસ્થિતિમાંથી જ રક્ષણ મેળવ્યું. યોગ્ય પ્રકારના કઠણ બરફના બ્લોક્સ કાપીને એક પછી એક ગોઠવવામાં આવે છે અને ગોળાઈ ધીમે ધીમે ઉપર ચઢતી જઈ ગુંબજનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. આ રચનામાં બ્લોક્સ એકબીજાને ટેકો આપે છે અને ગુંબજનો આકાર ભારને વહેંચવામાં મદદ કરે છે. બરફમાં બંધાયેલી હવા ઉષ્માને ઝડપથી બહાર જવા દેતી નથી, એટલે બહારનું તાપમાન અત્યંત નીચું હોય ત્યારે પણ અંદરનું વાતાવરણ બહાર કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઉષ્માભર્યું બની શકે છે. પરંપરાગત રીતે ઇગ્લૂનો ઉપયોગ દરેક Inuit પરિવારનું કાયમી ઘર તરીકે થતો નહોતો; કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તે શિયાળુ અથવા અસ્થાયી આશ્રય હતો. છતાં તેની રચના માનવબુદ્ધિનું અદ્ભુત ઉદાહરણ છે—જે વસ્તુ બહાર જીવલેણ ઠંડીનું પ્રતીક છે, એ જ વસ્તુની અંદર માણસે જીવન ટકાવી રાખવાનો રસ્તો શોધી લીધો.
આ બરફીલી દુનિયાથી મારી સ્મૃતિઓ ન્યુઝીલેન્ડના લીલા ઢોળાવો પર આવીને જાણે વાર્તાની દુનિયામાં પ્રવેશી જાય છે—‘Hobbiton’. લીલી ટેકરીની ઢાળમાં અડધાં સમાયેલાં નાનકડાં ઘરો, ગોળ દરવાજા, ગોળ બારીઓ, બહાર ફૂલોથી ભરેલા બગીચા અને ઉપર સુધી ફેલાયેલું લીલું ઘાસ—દૂરથી જુઓ તો લાગે કે કોઈ બાળવાર્તાનું પુસ્તક ખુલ્યું છે અને તેના પાત્રો હમણાં જ ઘરની બહાર નીકળવાના છે. Hobbitનું આ વિશ્વ J. R. R. Tolkienની કલ્પનામાંથી જન્મેલું છે અને Hobbitonનાં ઘરો ફિલ્મોના નિર્માણ માટે બનાવવામાં આવ્યા હતાં; તેથી તેને ન્યુઝીલેન્ડની પ્રાચીન પરંપરાગત રહેણીકરણી ગણવી યોગ્ય નથી. તેમ છતાં તેની રચના એક જૂના સ્થાપત્ય વિચાર તરફ ધ્યાન ખેંચે છે—ધરતીની ઢાળમાં સમાઈ જવું અને કુદરતી આવરણનો લાભ લેવો. ધરતીમાં આંશિક રીતે સમાયેલું ઘર બહારના તાપમાનના અતિરેકથી અંદરના વાતાવરણને વધુ સ્થિર રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. Hobbitonને જોતા મને માત્ર ફિલ્મની દુનિયા દેખાતી નથી, પરંતુ એ પણ સમજાય છે કે ક્યારેક કલ્પના આપણને પ્રકૃતિ સાથે જીવવાની જૂની સમજ તરફ પાછા લઈ જાય છે.
બ્રાઝિલના Ocaથી શરૂ થયેલી મારી આ પ્રવાસકથા તિબેટના ટેન્ટ, મોંગોલિયાના Ger, કચ્છના ભુંગા, આફ્રિકાના Rondavel અને Musgumનાં માટીનાં ઘરો, બરફના Igloo અને ન્યુઝીલેન્ડના Hobbiton સુધી પહોંચે છે ત્યારે આ બધા ઘરો વચ્ચેનો અદૃશ્ય સંબંધ મને વધુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. આ ઘરો એક જ સંસ્કૃતિનાં નથી, એક જ ખંડનાં નથી, એક જ હવામાનમાં ઊભાં થયેલાં નથી અને એક જ જીવનશૈલીને અનુરૂપ પણ નથી; છતાં દરેક રચનાની પાછળ એક મૂળભૂત સમજ રહેલી છે—ઘર ત્યાં જ સફળ બને છે જ્યાં તે પોતાના આસપાસની ધરતીને ઓળખે છે. ક્યાંક માણસને ભટકવું હતું, એટલે ઘર પણ તેની સાથે ચાલતું બન્યું; ક્યાંક રણની ગરમી હતી, એટલે માટીની જાડી દીવાલે અંદરનું વાતાવરણ અનુકૂળ રાખ્યું; ક્યાંક પવન પ્રચંડ હતો, એટલે ગોળાઈએ ખૂણાઓ ઓછા કર્યા; ક્યાંક વરસાદ વધારે હતો, એટલે છાપરું ઢાળવાળું બન્યું; ક્યાંક લાકડું અને માટી ઉપલબ્ધ નહોતાં, એટલે બરફ જ બાંધકામની સામગ્રી બની ગયો. દરેક જગ્યાએ માણસે પોતાની જરૂરિયાત અને પ્રકૃતિની મર્યાદા વચ્ચે સંતુલન શોધવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
આ બધું વિચારતાં મને લાગે છે કે પ્રાચીન માણસ પાસે કદાચ આપણાથી ઓછી વસ્તુઓ હતી, પરંતુ તેની પાસે જોવાની આંખ વધારે હતી. તે માત્ર પ્રકૃતિને જોતો નહોતો, પરંતુ તેના સંકેતો સમજવાનો પ્રયત્ન કરતો હતો. સૂર્ય કઈ દિશામાંથી ઊગે છે અને દિવસ દરમિયાન તેની ગરમી કેવી રીતે બદલાય છે, પવન ક્યાંથી આવે છે, વરસાદનું પાણી જમીન પર કેવી રીતે વહે છે અને કઈ માટી ગરમીને ધીમે અંદર આવવા દે છે—આ બધું તે પોતાના રોજિંદા અનુભવમાંથી શીખતો હતો. તેની પાસે હવામાન માપવાનાં આધુનિક સાધનો નહોતાં, પરંતુ પેઢીઓના અનુભવમાંથી ઊભું થયેલું જ્ઞાન હતું. તે જાણતો હતો કે ઘર માત્ર ઊભું કરી દેવાની વસ્તુ નથી; તેને એવી રીતે બનાવવું પડે કે તે આસપાસની પરિસ્થિતિ સાથે સુમેળ સાધી શકે. પ્રાચીન માણસ પાસે વિજ્ઞાનની આજની ભાષા કદાચ નહોતી, પરંતુ પ્રકૃતિના સંકેતો વાંચવાની પોતાની ભાષા હતી.
આજે આપણે ઘરની અંદરનું તાપમાન બદલવા માટે એસી, હીટર અને અનેક યંત્રો વાપરીએ છીએ. બહારની ગરમી, ઠંડી, પવન અને પ્રકાશને નિયંત્રિત કરવા માટે ટેક્નોલોજી આપણને અદ્ભુત શક્તિ આપે છે. આપણે આકાશને સ્પર્શતી ઇમારતો ઊભી કરી છે, પર્વતો કાપીને રસ્તા બનાવ્યા છે અને સમુદ્ર પાર કરીને શહેરો વસાવ્યાં છે. આ માનવપ્રગતિ નિઃસંદેહ અદ્ભુત છે, પરંતુ દુનિયાના આ જૂનાં ઘરો સામે ઊભા રહીએ ત્યારે મનમાં એક સવાલ ઊભો થાય છે—શું આપણે ઘર બનાવવાની ટેક્નોલોજી તો ઘણી વિકસાવી, પરંતુ ઘર બનાવતાં પહેલાં પ્રકૃતિને વાંચવાની કળા ક્યાંક પાછળ તો નથી છોડી દીધી?
કદાચ ભવિષ્યનું સૌથી બુદ્ધિશાળી ઘર એ નહીં હોય જે પ્રકૃતિથી પોતાને સૌથી મજબૂત રીતે બંધ કરી દે; કદાચ એ ઘર હશે જે સૂર્યને ઓળખશે, પવનને પસાર થવા દેશે, વરસાદને સમજશે, ધરતીના સ્વભાવને ધ્યાનમાં લેશે અને પોતાના રહેવાસીઓને પ્રકૃતિથી અલગ નહીં, પરંતુ તેની વચ્ચે સુરક્ષિત સ્થાન આપશે. બ્રાઝિલના Ocaમાં એક જ છત નીચે સમાયેલું સામૂહિક જીવન હોય, તિબેટના ટેન્ટમાં અગ્નિની આસપાસ ગોઠવાયેલું કુટુંબ હોય, મોંગોલિયાના Gerમાં ચરાણ સાથે આગળ વધતું ઘર હોય, કચ્છના ભુંગામાં રણ સાથે થયેલી સમજુતી હોય, આફ્રિકાના માટીનાં ઘરોમાં સ્થાનિક ધરતીનો સ્પર્શ હોય, Iglooમાં બરફનું રક્ષણ હોય કે Hobbitonમાં ધરતીના ખોળાની કલ્પના—દરેક જગ્યાએ માણસે પ્રકૃતિ સામે યુદ્ધ નહીં, પરંતુ તેની સાથે સંવાદ સાધવાનો માર્ગ શોધ્યો હતો. આથી કદાચ આ જ કારણ છે કે હજારો વર્ષ પહેલાંની આ સ્થાપત્ય-સ્મૃતિઓ આજે પણ આપણને એટલી આધુનિક લાગે છે. કારણ કે પ્રગતિ માત્ર નવી વસ્તુઓ બનાવવામાં નથી; પ્રગતિ તો એ સમજવામાં છે કે જૂની ધરતી આપણને પહેલેથી શું શીખવી ચૂકી છે. ઘર પ્રકૃતિ સામે ઊભું કરાતું નથી; ઘર પ્રકૃતિની સાથે ઊભું થાય છે. સાચું ઘર એ જ છે, જેમાં આપણે માત્ર રહીએ નહીં, પરંતુ જે આપણને પોતાની ધરતી સાથે ફરી જોડે, પોતાની આસપાસના પર્યાવરણનું મૂલ્ય સમજાવે અને યાદ અપાવે કે માણસ આ પૃથ્વીનો માલિક નહીં, પરંતુ તેનો એક ભાગ છે.
