એક સમય હતો જ્યારે માણસો પોતે જ ‘પ્લેટફોર્મ’ હતા

એક સમય હતો જ્યારે માણસો પોતે જ ‘પ્લેટફોર્મ’ હતા

ડૉ. અર્જુન દવે

એક સમય હતો જ્યારે માણસો પોતે જ ‘પ્લેટફોર્મ’ હતા. ગામનો ચોરો કે ચોતરો એ સમયનું સોશિયલ નેટવર્ક હતું. સ્થાનિક હાટ-બજાર એ બિઝનેસ પ્લેટફોર્મ હતું. ગુરુકુળ એ લર્નિંગ પ્લેટફોર્મ હતું. મંદિરનો ઓટલો એ સામુદાયિક મિલનસ્થાન હતું. લોકવાર્તાકાર કે ભાટ-ચારણ એ મનોરંજનની જીવંત ચેનલ હતા. અને કોઈ યાત્રાળુ કે મુસાફર એક પ્રદેશથી બીજા પ્રદેશ સુધી સમાચારો પહોંચાડતો. ત્યારે કોઈ એપ્લિકેશન્સ નહોતી, કોઈ પાસવર્ડ નહોતા કે નહોતા કોઈ ડિજિટલ એલ્ગોરિધમ્સ છતાં, માણસો એકબીજા સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાયેલા હતા.

તેઓ જ્ઞાનનું આદાન-પ્રદાન કરતા, વ્યાપાર કરતા, વિચારોની ચર્ચા કરતા, સંબંધો બાંધતા અને જીવંત સમુદાયોનું નિર્માણ કરતા. આજે, આપણે લગભગ દરેક પ્રવૃત્તિ કોઈ ને કોઈ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા કરીએ છીએ:

સંવાદ માટે વોટ્સએપ. વાર્તાઓ અને રીલ્સ માટે ઇન્સ્ટાગ્રામ. વ્યાવસાયિક ઓળખ માટે લિંક્ડઇન. શિક્ષણ અને મનોરંજન માટે યુટ્યુબ. ખરીદી માટે એમેઝોન. માહિતી માટે ગૂગલ. મીટિંગ્સ માટે ઝૂમ. સંબંધો માટે મેટ્રિમોનિયલ કે ડેટિંગ એપ્સ. અને લેખન, સંશોધન તેમજ સમસ્યા-નિવારણ માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ના અદ્યતન પ્લેટફોર્મ્સ.

જુદાં જુદાં પ્લેટફોર્મ્સ. જુદા જુદા હેતુઓ.

પરંતુ આ બધાની પાછળ રહેલી મૂળભૂત માનવીય અપેક્ષાઓ સદીઓ જૂની અને પરિચિત જ છે.

આપણે આજે પણ સંવાદ સાધવા માંગીએ છીએ, શીખવા માંગીએ છીએ, કમાવા માંગીએ છીએ, અપનાપણું અનુભવવા માંગીએ છીએ, પોતાની જાતને અભિવ્યક્ત કરવા માંગીએ છીએ અને સામાજિક સ્વીકૃતિ ઝંખીએ છીએ. માત્ર માધ્યમ બદલાયું છે. ગામના ચોતરાથી લઈને ડિજિટલ સ્ક્રીન સુધી માનવ સભ્યતાએ પરસ્પર વિચાર-વિનિમય માટે હંમેશા આવા સામુદાયિક અવકાશોનું સર્જન કર્યું છે.

પ્રાચીન બજારો ઉત્પાદકોને ઉપભોક્તાઓ સાથે જોડતા. નાલંદા અને તક્ષશિલા જેવી પ્રાચીન યુનિવર્સિટીઓ વિશ્વભરમાંથી વિદ્વાનોને આકર્ષતી. લોકગૃહો અને સભાઓ મુક્ત ચર્ચા-વિચારણાને ઉત્તેજન આપતી. ગ્રંથાલયો સંચિત જ્ઞાનનું જતન કરતા. અને ધાર્મિક તેમજ સાંસ્કૃતિક મેળાવડા સમગ્ર સમાજને એક તાંતણે બાંધતા.

આ કોઈ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ નહોતા; છતાં આજના આધુનિક પ્લેટફોર્મ્સ જે કાર્ય કરે છે તે તમામ કાર્યો તે વખતે સહજ થતા. તેઓ સમાન હિતો, અભ્યાસ અને જરૂરિયાતો ધરાવતા લોકોને પરસ્પર જોડતા.

પ્રિન્ટિંગ પ્રેસની ક્રાંતિએ આ શક્યતાઓને એક નવો વ્યાપ આપ્યો. અખબારોએ વાચકોને પોતાની સીમિત ભૌગોલિક સરહદોથી બહારની દુનિયા સાથે જોડ્યા. રેડિયોએ ઘરોમાં અજાણ્યા અવાજો પહોંચાડ્યા. ટેલિવિઝને દૂર-સુદૂરના સ્થાનોને બેઠકખંડમાં લાવી મૂક્યા.

અને પછી આવ્યું ઇન્ટરનેટ.

અચાનક જ, એક સામાન્ય માણસ અને નવી તકો વચ્ચેનું ભૌગોલિક અંતર સાવ નાનું થઈ ગયું.

નાનકડા ગામડામાં બેઠેલો વિદ્યાર્થી વિશ્વસ્તરીય વ્યાખ્યાન ઓનલાઇન સાંભળી શક્યો. એક સ્થાનિક કારીગર સાત સમુંદર પારના ગ્રાહકો સુધી પહોંચી શક્યો. એક લેખક પરંપરાગત પ્રકાશકની મંજૂરીની રાહ જોયા વિના સીધો પોતાના વાચકો સુધી પહોંચ્યો. અને નાના વ્યવસાયો વૈશ્વિક બજારમાં પોતાનું સ્થાન જમાવી શક્યા.

ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ એક અદ્ભુત સેતુ બન્યું.

અને પછી એક અત્યંત રોચક વળાંક આવ્યો પ્લેટફોર્મ્સે માણસના સહજ વર્તનને નવો આકાર આપવાનું શરૂ કર્યું!

જ્યારે પ્લેટફોર્મ્સે માણસને ઘડવાનું શરૂ કર્યું

અગાઉ લોકો પોતાના ચોક્કસ હેતુ મુજબ યોગ્ય સ્થળની પસંદગી કરતા.

વાંચવું હોય તો પુસ્તકાલય જતાં. ખરીદી કરવી હોય તો બજાર જતાં. શીખવું હોય તો વર્ગખંડમાં બેસતાં. અને રમત-ગમત માટે મેદાનમાં જતાં.

આજે એક જ સ્માર્ટફોન આ તમામ સ્થળોને પોતાની નાનકડી સ્ક્રીનમાં સમાવીને બેઠો છે.

આપણે કદાચ અભ્યાસ કરવા માટે યુટ્યુબ ખોલીએ અને બેફામ મનોરંજન જોવામાં અટવાઈ જઈએ. મિત્રની તસવીર જોવા ઇન્સ્ટાગ્રામ ઓપન કરીએ અને ત્યાં કોઈ નવો બિઝનેસ આઈડિયા નજરે ચડી જાય. વ્યાવસાયિક નેટવર્કિંગ માટે લિંક્ડઇન ખોલીએ અને ત્યાં કોઈ નવો કોર્સ, માર્ગદર્શક (Mentor) કે કારકિર્દીની સાવ નવી દિશા મળી જાય.

જુદા જુદા હેતુઓ વચ્ચેની લક્ષ્મણરેખાઓ હવે અત્યંત લવચીક અને ધૂંધળી બની ગઈ છે.

પ્લેટફોર્મ્સ હવે માત્ર એવા સ્થળો નથી રહ્યા જ્યાં આપણે પ્રવૃત્તિઓ કરીએ છીએ; તે તો હવે એ બાબત પર પણ પ્રભાવ પાડવા લાગ્યા છે કે આપણે કઈ વાત પર ધ્યાન આપવું, શું ખરીદવું, કેવી રીતે બોલવું અને ક્યારેક તો આપણું પોતાનું મૂલ્યાંકન કેવી રીતે કરવું!

એક સાદી તસવીર ‘સ્ટોરી’ બને છે.

એક વ્યક્તિગત અભિપ્રાય ‘પોસ્ટ’ બને છે.

એક અંગત અનુભવ ‘રીલ’ બની જાય છે.

અને એક વ્યાવસાયિક સિદ્ધિ લિંક્ડઇન પર ‘પ્રોફેશનલ અપડેટ’ નું રૂપ ધારણ કરે છે.

પ્લેટફોર્મ આપણા જીવંત અનુભવોને એક ચોક્કસ માળખું (Format) આપે છે. અને ધીમે ધીમે, એ માળખું જ આપણે આપણા અનુભવો કેવી રીતે વ્યક્ત કરવા તેના પર અદ્રશ્ય નિયંત્રણ લાદવા લાગે છે. આ આપણા વર્તમાન સમયનો સૌથી મોટો સાંસ્કૃતિક બદલાવ છે.

ભિન્ન પ્લેટફોર્મ્સ, ભિન્ન માનવીય ઓળખ

ડિજિટલ સ્પેસમાં એક જ વ્યક્તિ જુદા જુદા મંચો પર કેવો વ્યવહાર કરે છે તે જરા અવલોકન કરવા જેવું છે:

* લિંક્ડઇન પર એ વ્યક્તિ ગંભીર અને વ્યાવસાયિક (Professional) છે.

* ઇન્સ્ટાગ્રામ પર સર્જનાત્મક અને કલાત્મક (Creative) છે.

* વોટ્સએપ પર સાહજિક અને અંગત (Personal) છે.

* યુટ્યુબ પર જિજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થી છે.

* ઈ-કોમર્સ પ્લેટફોર્મ પર સજાગ ગ્રાહક છે.

* અને AI પ્લેટફોર્મ પર નવા વિચારોની શોધ કરનાર એક સંશોધક છે.

વ્યક્તિ એ જ છે, પણ જુદાં જુદાં પ્લેટફોર્મ્સ તેના વ્યક્તિત્વના ભિન્ન પરિમાણોને લોકનજરે લાવે છે. આ વાત સાવ અજાણી નથી; આપણે ઘરમાં, વર્ગખંડમાં, ઓફિસમાં કે સામાજિક પ્રસંગોમાં હંમેશા અલગ રીતે જ વર્તતા આવ્યા છીએ. ડિજિટલ ટેકનોલોજીએ માત્ર આ ભૂમિકાઓ અને અવકાશોનો ગુણાકાર કરી આપ્યો છે.

પરંતુ અહીં સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે આ દરેક માધ્યમનો મૂળ હેતુ સમજીએ છીએ?

* વ્યાવસાયિક પ્લેટફોર્મ સાચા વ્યાવસાયિક સંબંધો બાંધવા માટે હોવું જોઈએ, માત્ર ‘કનેક્શન્સ’ નો આંકડો વધારવા માટે નહીં.

* શૈક્ષણિક પ્લેટફોર્મ વાસ્તવિક જ્ઞાન અને કૌશલ્ય માટે હોવું જોઈએ, માત્ર ડિજિટલ સર્ટિફિકેટ્સનો ઢગલો કરવા માટે નહીં.

* સામાજિક પ્લેટફોર્મ અર્થપૂર્ણ અભિવ્યક્તિ માટે હોવું જોઈએ, દરેક ક્ષણને લાઇક્સ અને વ્યુઝની સસ્તી સ્પર્ધા બનાવવા માટે નહીં.

* અને બિઝનેસ પ્લેટફોર્મ ગ્રાહક માટે વાસ્તવિક મૂલ્ય સર્જવા માટે હોવું જોઈએ, માત્ર લેવડદેવડ પૂરતું નહીં.

મૂળ માનવીય ઉદ્દેશ્ય હંમેશા પ્લેટફોર્મ કરતાં મોટો અને સર્વોપરી રહેવો જોઈએ.

આધુનિક નેટવર્ક્સ પાછળ રહેલું પ્રાચીન શાણપણ

ઋગ્વેદનો એક અત્યંત સુંદર અને કાલાતીત મંત્ર આ વિષય પર ઊંડું માર્ગદર્શન આપે છે:

“સંગચ્છધ્વં સંવદધ્વં સં વો મનાંસિ જાનતામ્।”

— ઋગ્વેદ (૧૦.૧૯૧.૨)

(સાથે ચાલો, સાથે સંવાદ કરો, અને તમારા મન પરસ્પરના વિચારોને ઓળખીને સુમેળ સાધે.)

આ પવિત્ર વિચાર મનુષ્યની એક સનાતન આકાંક્ષા પ્રગટ કરે છે: અર્થપૂર્ણ સંવાદ અને પરસ્પરની સમજણ દ્વારા સામૂહિક સહયોગ.

આજના આધુનિક પ્લેટફોર્મ્સે સંવાદની ગતિ અકલ્પનીય રીતે તેજ બનાવી દીધી છે. પરંતુ માત્ર ‘ઝડપ’ ક્યારેય આપોઆપ ‘સાચી સમજણ’ પેદા નથી કરી શકતી:

* હજારો ઓનલાઇન કનેક્શન્સ આપોઆપ ગાઢ માનવીય સંબંધ નથી બનાવી દેતા.

* લાખો વ્યુઝ તમારી સાચી વિશ્વસનીયતાની ખાતરી નથી આપતા.

* અમર્યાદ માહિતીનો સંગ્રહ આંતરિક શાણપણની ગેરંટી નથી આપતો.

* અને સ્ક્રીન પર માત્ર ‘દેખાવું’ (Being visible) એ હંમેશા ‘મૂલ્યવાન હોવું’ (Being valuable) નથી હોતું.

ટેકનોલોજી જેમ જેમ વધુ આગળ વધશે, તેમ તેમ આ ભેદરેખાઓ ઓળખવી અનિવાર્ય બનતી જશે.

પ્લેટફોર્મ્સથી ફરી પાછા માણસ તરફ

ડિજિટલ ઉત્ક્રાંતિનો આગામી તબક્કો કદાચ આપણી નજર સામે જ શરૂ થઈ ચૂક્યો છે.

વર્ષો સુધી ટેકનોલોજીએ માણસને પ્લેટફોર્મ્સ પર આવવા માટે પ્રેરિત કર્યો એકાઉન્ટ બનાવો, પ્રોફાઇલ સજાવો, લોકોને ફોલો કરો, કન્ટેન્ટ પબ્લિશ કરો અને વિવિધ ડિજિટલ સમુદાયોમાં જોડાઈ જાઓ.

હવે, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આ સમીકરણને ધરમૂળથી બદલી રહ્યું છે.

દસ અલગ અલગ વેબસાઇટ્સ કે એપ્સ પર ભટકવાને બદલે, વ્યક્તિ હવે પોતાના AI સહાયકને પૂછી શકે છે કે માહિતીની તુલના કર, કાર્યોનું સંકલન કર, મુસાફરીનું આયોજન કર કે કોઈ અટપટો વૈજ્ઞાનિક વિચાર સરળતાથી સમજાવ.

વ્યક્તિને હવે એ વાતમાં ઓછો રસ હશે કે આ સેવા કયું ચોક્કસ પ્લેટફોર્મ આપી રહ્યું છે; તેને એમાં વધુ રસ હશે કે તેની વાસ્તવિક માનવીય જરૂરિયાત કેટલી સરળતાથી પૂર્ણ થાય છે.

આ એક અદ્ભુત જીવનયાત્રાનો સંકેત આપે છે:

સૌપ્રથમ, માણસોએ અન્ય માણસો સાથે જોડાવા માટે પ્લેટફોર્મ્સનું સર્જન કર્યું.

ત્યારબાદ, પ્લેટફોર્મ્સે માણસ કેવો વ્યવહાર કરે છે તેના પર પોતાનો પ્રભાવ જમાવ્યો.

અને હવે, ટેકનોલોજી ફરીથી વ્યક્તિગત માનવીય જરૂરિયાતોને કેન્દ્રમાં રાખીને પોતાની જાતને ગોઠવી રહી છે.

પ્રવાસ માણસથી પ્લેટફોર્મ તરફ ગયો હતો, અને હવે એક સાવ નવા અર્થમાં પ્લેટફોર્મથી ફરી પાછો ‘માણસ’ તરફ વળી રહ્યો છે!

આનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે પ્લેટફોર્મ્સ અદ્રશ્ય થઈ જશે. તેમનું માળખું, સામુદાયિક જોડાણ અને વિશિષ્ટ સેવાઓ કાયમ માટે મહત્વના રહેશે. પરંતુ ભવિષ્ય એ વાત પર ઓછો આધાર રાખશે કે કોઈ એપ્લિકેશનની અંદર કેટલા કલાકો વેડફાયા; તે એ વાત પર વધુ આધાર રાખશે કે ટેકનોલોજીએ માણસને તેના વાસ્તવિક જીવનમાં કંઈક અર્થપૂર્ણ સિદ્ધ કરવામાં કેટલી અસરકારક મદદ કરી.

આ એક બહુ મોટો અને હકારાત્મક વળાંક છે.

કેન્દ્રમાં સદૈવ માનવી જ હોવો જોઈએ

આજના યુગનો બોધપાઠ દરેક ક્ષેત્ર માટે સ્પષ્ટ છે:

* વ્યવસાયો માટે બોધપાઠ એ છે કે પ્લેટફોર્મ પસંદ કરતા પહેલાં ગ્રાહકના માનવીય સ્વભાવને સમજો.

* શિક્ષકો માટે બોધપાઠ એ છે કે ડિજિટલ ટૂલ્સની સંખ્યા ગણાવવા કરતાં વાસ્તવિક શિક્ષણ અને સમજણ પર ધ્યાન આપો.

* વાલીઓ માટે એ છે કે ડિજિટલ સહભાગિતા અને ડિજિટલ પરાધીનતા વચ્ચેનો વિવેક સંતાનોને શીખવો.

* યુવા પ્રોફેશનલ્સ માટે એ છે કે ચમકતી ઓનલાઇન પ્રોફાઇલ કરતાં જમીની વાસ્તવિક ક્ષમતાઓનું નિર્માણ કરો.

* અને સમગ્ર સમાજ માટે એ છે કે તકનીકી પ્રગતિ ત્યારે જ ધન્ય બને જ્યારે તે માનવીય અનુભવને વધુ સારો અને સાર્થક બનાવે.

આપણે ગુફાના મેળાવડાથી ગામના ચોરા સુધી, હસ્તલિખિત કાગળોથી સ્માર્ટફોન સુધી અને જૂના હાટ-બજારોથી બુદ્ધિશાળી ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ્સ સુધીની અસાધારણ મજલ કાપી છે.

પ્લેટફોર્મ્સ સમય સાથે સતત બદલાતા રહેશે. કેટલાક વધુ વિશાળ બનશે, કેટલાક કાળની ગર્તામાં વિસરાઈ જશે અને સાવ નવાં પ્લેટફોર્મ્સ જન્મ લેશે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એવી અકલ્પ્ય શક્યતાઓ આપણી સામે લાવશે જેને આપણે હજુ પૂરી સમજી પણ નથી શક્યા.

પરંતુ માનવ હૃદયના મૂળભૂત સનાતન પ્રશ્નો હંમેશા એ જ રહેશે:

* શું હું કંઈક નવું શીખી શકું છું?

* શું હું કોઈની સાથે આત્મીયતાથી જોડાઈ શકું છું?

* શું હું સમાજ માટે અર્થપૂર્ણ યોગદાન આપી શકું છું?

* શું હું નવું સર્જન કરી શકું છું?

* શું હું કોઈના પર ભરોસો મૂકી શકું છું?

* અને શું હું સાચા સ્નેહ અને અપનાપણાનો અનુભવ કરી શકું છું?

કદાચ આવતીકાલના સૌથી સફળ પ્લેટફોર્મ્સ એ નહીં હોય જે માણસનું સૌથી વધુ ધ્યાન અને સમય આંચકી લેશે; સાચા વિજેતા તો એ જ સાબિત થશે જે માણસના વાસ્તવિક જીવનને સર્વોચ્ચ મૂલ્ય પાછું સોંપશે.

માણસથી પ્લેટફોર્મ અને પ્લેટફોર્મથી ફરી માણસ સુધી ટેકનોલોજીની આ સમગ્ર સફર આખરે તો માનવજાતે પોતાની જાત સાથે જ પુનઃ જોડાવાના સાવ નવા માર્ગો શોધવાની એક સનાતન યાત્રા છે.