પ્રકાશનું પાવન પર્વ દીપાવલી
સબ ટાઇટલ
સમજવા અને વિચારવાની વાત એ છે કે, શું ખરેખર વર્ષના પ્રથમ દિવસ જેવું આખા વર્ષ દરમિયાન ક્યારેય થાય છે ખરું? પ્રથમ દિવસ જેવો આનંદ આખા વર્ષમાં ક્યારેય અનુભવાય છે?
આપણા મનમાં વિચાર આવવો જોઈએ કે જે વસ્તુનું મહત્ત્વ શુભ કાર્યમાં હોય, તેને અશુભ કાર્યમાં સ્થાન ન હોય; છતાં ‘દીપક’ને જીવનના તમામ પ્રસંગોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે!
આપણા મનમાં એ પ્રશ્ન પણ ઉદ્ભવવો જોઈએ કે: “દીપકને સૌથી વધારે મહત્ત્વ કેમ આપવામાં આવતું હશે?”
………………………………..
તમામ તહેવારોની ઉજવણી આપણને આનંદની અનુભૂતિ કરાવે છે, છતાં દરેક તહેવારનું અનોખું મહાત્મ્ય અને આગવી વિશેષતા હોય છે. કેટલાક તહેવારોની અસર એક દિવસ અનુભવાય તો કોઈકની એક કરતાં વધારે દિવસ. આસો વદ અમાસની અંધારી રાત્રે ટમટમતા દીવડાઓ અને ઝળહળતા પ્રકાશ સાથે ઉજવાતા પર્વને આપણે દિવાળી કે દીપાવલી કહીએ છીએ. આ પર્વની વાત જ સૌથી નિરાળી છે! દિવાળી આવતાં સૌનાં હૈયે અનેરો ઉલ્લાસ છવાઈ જાય છે.
દિવાળીની તૈયારીઓ ઘણા દિવસો પહેલાંથી શરૂ થઈ જાય છે. લોકો ઘરની સફાઈ કરે છે, નવાં કપડાં તથા અન્ય ખરીદી કરે છે. દિવાળી ખુશીઓ વહેંચવાનો તહેવાર છે, આથી લોકો સગાંસંબંધીઓ અને સ્નેહીજનોને પ્રેમપૂર્વક ભેટ-સોગાદો આપે છે.
દિવાળી એ વર્ષનો અંતિમ દિવસ છે અને ત્યાર પછીનો દિવસ એટલે બેસતું વરસ — નૂતન વર્ષ. નૂતન વર્ષ વિશે નાનપણમાં સાંભળેલી એક ખૂબ મજાની વાત યાદ આવે છે: “વર્ષનો પહેલો દિવસ (કારતક સુદ એકમ) — બેસતું વર્ષ જેવું જાય, તેવું આખું વર્ષ જાય.” આ દિવસે લોકો વહેલા જાગીને મંદિરે દેવદર્શન કરવા જાય છે. કુટુંબીજનોના ઘરે જઈને વડીલોને પ્રણામ કરી આશીર્વાદ મેળવે છે અને નૂતન વર્ષની શુભકામનાઓ પાઠવે છે. માતાપિતા અને વડીલો બાળકોને આશીર્વાદ સાથે શુકન સ્વરૂપે ધન આપે છે. બાળકોના ચહેરા પર નવાં કપડાં પહેરવાનો અને ભેટ મેળવવાનો આનંદ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે. આ દિવસ સૌ ખૂબ આનંદપૂર્વક વિતાવે છે. કોઈથી નાની સરખી ભૂલ થઈ જાય તોપણ હસતાં મુખે સ્વીકારીને ચલાવી લે છે. આમ, સૌ ખૂબ આનંદ અને ઉલ્લાસથી નવા વર્ષની ઉજવણી કરે છે.
હવે સમજવા અને વિચારવાની વાત એ છે કે, શું ખરેખર વર્ષના પ્રથમ દિવસ જેવું આખા વર્ષ દરમિયાન ક્યારેય થાય છે ખરું? પ્રથમ દિવસ જેવો આનંદ આખા વર્ષમાં ક્યારેય અનુભવાય છે?
સ્થૂળ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો પ્રથમ દિવસ જેવો આનંદ અને ખુશીનો દિવસ આવતા વર્ષ સુધી ફરીથી ક્યારેય આવશે જ નહીં! પણ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિએ જોઈએ તો બેસતા વર્ષ જેવું આખું વર્ષ જરૂર વીતી શકે! તેના માટે એક નાનકડી શરત છે: આવનારા પ્રત્યેક દિવસને નૂતન દિવસ રૂપે સ્વીકારવાની આપણી માનસિકતા હોવી જોઈએ. વીતેલા વર્ષમાં સગાંસંબંધીઓ, પડોશીઓ કે સ્નેહીજનો સાથે થયેલાં મનદુઃખ અને ખટરાગને જો આપણે ભૂલી શકીએ, તો જ આપણને નૂતન વર્ષનો સાચો આનંદ માણી શકીએ. જો પ્રત્યેક દિવસને નવું જીવન માનીને જીવીએ, તો પ્રત્યેક દિવસે બેસતા વર્ષ જેવી જ પાવન અનુભૂતિ થાય.
નૂતન વર્ષ અંગે થોડું ગહન વિચારવાની જરૂર છે. રવિવારે દિવાળી હોય તો સોમવારે આપણે નૂતન વર્ષ ઉજવીએ છીએ. (આ વર્ષે પડતર દિવસ-ધોકો હોવાથી મંગળવારે નૂતન વર્ષ છે.) નૂતન વર્ષ અને અન્ય દિવસો વચ્ચે મૂળ તફાવત શું છે? મૂળ તફાવત આપણી માનસિકતા અને વિચારધારાનો છે. નૂતન વર્ષમાં આપણે જૂની નકારાત્મક બાબતો (અણબનાવ, અપમાન, ખટરાગ) ભૂલવાની અને નવી સકારાત્મક બાબતો (સ્નેહ, સંપ, સહાનુભૂતિ) સ્વીકારવાની તૈયારી રાખીશું, તો જરૂર નૂતન વર્ષ જેવો સદાય આનંદ રહેશે.
દિવાળીનું પર્વ એ દીપકનું — પ્રકાશનું પર્વ છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દીપકને સૌથી મહત્ત્વનું સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. આપણી સંસ્કૃતિ પ્રમાણે જન્મદિવસની ઉજવણી દીવડાઓ બુઝાવીને નહીં, પરંતુ પ્રજ્વલિત કરીને કરવામાં આવે છે. કોઈ પણ શુભ પ્રસંગે સૌપ્રથમ દીપપ્રાગટ્ય કરવામાં આવે છે. વાર-તહેવારની ઉજવણી, જાગરણ, નવરાત્રી વગેરેમાં પણ દીપકનું ખાસ મહત્ત્વ રહેલું છે. મનુષ્યના જીવનના અંત સમયે પણ દીપક પ્રગટાવવામાં આવે છે. આપણા મનમાં વિચાર આવવો જોઈએ કે જે વસ્તુનું મહત્ત્વ શુભ કાર્યમાં હોય, તેને અશુભ કાર્યમાં સ્થાન ન હોય; છતાં ‘દીપક’ને જીવનના તમામ પ્રસંગોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે! આ વાત આપણે સૌ જાણીએ તો છીએ જ, પણ સાથે આપણા મનમાં એ પ્રશ્ન પણ ઉદ્ભવવો જોઈએ કે: “દીપકને સૌથી વધારે મહત્ત્વ કેમ આપવામાં આવતું હશે?”
દીપક સ્વયં બળીને અન્યોને પ્રકાશ આપે છે, આથી જ તેનું સર્વત્ર મહત્ત્વ છે. કોઈ સ્થળે સદીઓથી અંધકાર વ્યાપેલો હોય, ત્યાં એક નાનકડો દીપક પ્રગટાવીએ એટલે ક્ષણવારમાં અંધકાર ગાયબ થઈ જાય છે. દીપક એ જ્ઞાનનું પ્રતીક છે. આપણા ચિત્તમાં પણ જન્મોથી કામ, ક્રોધ, લોભ, રાગ, દ્વેષ વગેરે અનેક પ્રકારનો અંધકાર છવાયેલો છે; જો જ્ઞાનરૂપી દીપક પ્રજ્વલિત થાય, તો આપણે એ અજ્ઞાનતાના અંધકારમાંથી ઊગરી શકીએ.
પ્રાણીમાત્રમાં રહેલું ચેતન — જીવ પણ દિવ્ય પ્રકાશમય છે, જેને આત્મસાક્ષાત્કાર કરનાર મહાનુભાવો જોઈ શકે છે. દીપાવલીના પાવન પર્વે આંગણામાં તો દીપક પ્રગટાવીએ જ છીએ, પણ અંતરાત્મામાં જ્ઞાનરૂપી દીપક પ્રગટાવવાની વિશેષ જરૂર છે. આ વાત કવિ મિત્ર અનિલ ચાવડા ખૂબ સુંદર રીતે રજૂ કરે છે:
લ્યો આવી ગઈ દિવાળી દર વર્ષે આવે તેમ,
આ વખતે તો સ્વયં પ્રગટીએ ચલો દીવાની જેમ.
ઉદાસીઓના ફટાકડાઓ ઝટપટ ફોડી દઈને,
ચહેરા ઉપર ફૂલઝડી સમ ઝરતું સ્મિત લઈને,
કોઈ પણ કારણ વિના જ કરીએ એકમેકને પ્રેમ,
આ વખતે તો સ્વયં પ્રગટીએ ચલો દીવાની જેમ.
સૌની ભીતર પડ્યો હોય છે એક ચમકતો હીરો,
ચલો શોધીએ ભીતર જઈને ખુદની તેજ-લકીરો,
ભીતર ભર્યું જ છે અજવાળું ના ઝળહળીએ કેમ?
આ વખતે તો સ્વયં પ્રગટીએ ચલો દીવાની જેમ.
દીપકની જેમ સ્વયં પ્રગટીએ તો બારે માસ દિવાળી અને નૂતન વર્ષનો આનંદ અનુભવાય. આવો આનંદ હરહમેશ અનુભવનાર સદ્ગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામી કહે છે:
રાજ મારે દિન દિન દિવાળી, વહાલા મળતાં તમને વનમાળી;
જી હો ગિરધારી,
મોહન આવ્યા તમે મંદિરીએ, કાજુ દીપતણા ઉત્સવ કરીએ. જી૦ ૧
અજવાળ્યા તમ સારું ઓરડિયા, મેં તો જાળીડે નંગ જડિયા. જી૦ ૨
બ્રહ્માનંદના પ્રીતમ તમ સંગે, અતિ આનંદ વાધ્યો છે અંગે. જી૦ ૩
સદ્ગુરુ શ્રી બ્રહ્માનંદ સ્વામીની જેમ આપણને સૌને રોજેરોજ દિવાળી જેવી ખુશી અનુભવાય અને આવનારું નૂતન વર્ષ તંદુરસ્તીભર્યું, સમૃદ્ધિભર્યું, પ્રગતિમય અને આનંદમય નીવડે એવી હાર્દિક શુભકામનાઓ!
શબ્દસિંધુ:
આપણી વાણી અને વર્તનમાં દિનપ્રતિદિન સકારાત્મક પરિવર્તન આવે તો ‘દિન દિન દિવાળી’ની અનુભૂતિ થાય.
