નોટો છે…પણ બજારમાં નથી!
UPI અને બચતના ટ્રેન્ડથી બદલાયું કેશનું ગણિત
UPIના વધતા વપરાશ સાથે યુદ્ધની અનિશ્ચિતતા વચ્ચે લોકો કેશ બચાવવા લાગ્યા
બેંકમાંથી રૂ.5થી 10 લાખ ઉપાડવા પણ અગાઉથી જાણ કરવી પડતી હોવાની વેપારીઓની ફરિયાદ
અગ્ર ગુજરાત, અમદાવાદ
અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઇરાન વચ્ચેના તણાવને પગલે વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે ત્યારે તેની અસર સામાન્ય લોકોની ખર્ચ કરવાની માનસિકતા પર પણ જોવા મળી રહી છે. મોંઘવારી વચ્ચે લોકો બિનજરૂરી ખર્ચ ઘટાડીને બચત તરફ વળી રહ્યા છે. બીજી તરફ, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં UPI અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટના વપરાશમાં થયેલા જંગી વધારાને કારણે બજારમાં રોજબરોજ ફરતી રોકડની જરૂરિયાત ઘટી છે. પરિણામે વેપારી વર્તુળોમાં બજારમાં કેશ ફ્લો ઘટ્યો હોવાની ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે.
વેપારી પલક પટેલના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા ત્રણેક મહિનાથી લોકો ઘરમાં ચોક્કસ રકમ રોકડ સ્વરૂપે સાચવી રાખવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. યુદ્ધ જેવી અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિ ઊભી થાય તો પરિવારના આવશ્યક ખર્ચમાં મુશ્કેલી ન પડે તે માટે હાથવગી રોકડ રાખવામાં આવી રહી છે. અગાઉ આ જ રકમ બજારમાં ખરીદી અને વેપારના વિવિધ વ્યવહારોમાં ફરતી રહેતી હતી. હવે તેનો એક હિસ્સો ઘરમાં જ અટકી જતાં બજારમાં રોકડની ગતિ ધીમી પડી હોવાનું વેપારીઓ અનુભવી રહ્યા છે.
ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ મૌલિક પટેલના જણાવ્યા મુજબ કેશની જરૂરિયાત ઘટવાનું બીજું મોટું કારણ ડિજિટલ પેમેન્ટ છે. પાનના ગલ્લા અને ચાની લારીથી માંડીને મોટા વેપારીઓ સુધી બે-ચાર રૂપિયાથી લઈને લાખો રૂપિયાના વ્યવહારો UPI મારફતે થઈ રહ્યા છે. NPCIના આંકડા પણ ભારતમાં UPIના વ્યવહારોના સતત વિસ્તરતા પ્રમાણને દર્શાવે છે.
આ બદલાતી પેમેન્ટ પદ્ધતિનો સીધો પ્રભાવ રોકડ આધારિત બજારો પર પડી રહ્યો છે. સોના-ચાંદીના વેપારી અજય સોનીના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા ચાર-પાંચ મહિનાથી બજારમાં મંદીનો માહોલ છે. અગાઉ મહિલાઓ ઘરખર્ચમાંથી બચાવેલી રકમમાંથી સોના-ચાંદીની નાની-મોટી ખરીદી કરતી હતી. હવે વધારાની રોકડ ઉપલબ્ધ ન હોવાથી આવી ખરીદીમાં પણ બ્રેક લાગી છે. રિયલ એસ્ટેટ ક્ષેત્રમાં પણ મોટા રોકડ વ્યવહારો માટે અગાઉ જેટલી સરળતા ન હોવાનું વેપારી વર્તુળો જણાવી રહ્યા છે.
બીજી તરફ, બેંકોમાંથી મોટી રકમ રોકડમાં ઉપાડવાની બાબતમાં પણ વેપારીઓ પોતાના અનુભવ જણાવી રહ્યા છે. રૂ.5થી 10 લાખ જેવી રકમની જરૂર પડે ત્યારે અગાઉથી બેંકને જાણ કરવી પડે છે અને ક્યારેક કેશની વ્યવસ્થા માટે કલાકો કે એક દિવસ સુધી રાહ જોવી પડતી હોવાની ફરિયાદો છે. જોકે, આ બાબતને દેશવ્યાપી રોકડની તંગી તરીકે ગણવી યોગ્ય નથી. RBI પોતે ચલણ પરિભ્રમણ અને બેંકિંગ-ચુકવણી વ્યવસ્થાના આંકડા નિયમિત પ્રકાશિત કરે છે. રોકડની માંગ વધે ત્યારે કેટલીક જગ્યાએ ચેક સામે કેશ મેળવવા માટે પ્રીમિયમ આપવાની અનૌપચારિક ચર્ચા પણ થતી હોવાનું વેપારીઓ કહે છે. રૂ.1 લાખના ચેક સામે રૂ.98થી 99 હજાર રોકડા મેળવવા જેવી વાતો બજારમાં સંભળાય છે, પરંતુ આવા વ્યવહારો કાયદેસર બેંકિંગ માર્ગથી અલગ હોવાથી તેમાં સાવચેતી જરૂરી છે.
એક સમયે અમદાવાદના મોટા વેપારીઓ, બિલ્ડરો અને રોકડ આધારિત વ્યવસાયોમાં લાખો-કરોડોની નોટોની ગણતરી માટે કેશ કાઉન્ટિંગ મશીનો સતત ચાલતા હતા. હવે ડિજિટલ વ્યવહારોના વધારા અને રોકડના ઓછા ઉપયોગને કારણે આવા મશીનોનો ઉપયોગ ઘટ્યો હોવાનું વેપારીઓ જણાવી રહ્યા છે. આમ, હાલની સ્થિતિને ‘નોટો ખૂટી ગઈ’ કરતાં વધુ યોગ્ય રીતે રોકડના પરિભ્રમણમાં બદલાવ તરીકે જોવી જરૂરી છે. એક તરફ લોકો સાવચેતીથી કેશ બચાવી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ UPIએ બજારના નાણાકીય વ્યવહારોમાંથી મોટો હિસ્સો ડિજિટલ કરી દીધો છે. પરિણામે નોટો ગાયબ નહીં, પરંતુ બજારમાં તેમની દૈનિક અવરજવર ઘટી રહી હોવાનો અનુભવ વેપારીઓ કરી રહ્યા છે.
UPIએ બદલી નાખ્યો બજારનો વ્યવહાર
ચાની લારીથી લઈને મોટા વેપારી સુધી હવે ડિજિટલ પેમેન્ટ સામાન્ય બની ગયું છે. બે-ચાર રૂપિયાની ખરીદી હોય કે લાખો રૂપિયાનો વ્યવહાર, QR કોડ મારફતે પેમેન્ટ થવાથી રોકડની જરૂરિયાત ઘટી છે. NPCIના આંકડાઓમાં પણ UPIના વ્યવહારોમાં છેલ્લા વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વિસ્તરણ જોવા મળે છે.
કેશ બચાવવાની માનસિકતા વધી
વૈશ્વિક તણાવ, મોંઘવારી અને અનિશ્ચિતતાની વચ્ચે કેટલાક પરિવારો આવશ્યક ખર્ચ માટે ઘરમાં હાથવગી રોકડ રાખવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. બજારમાં ફરતી આ રકમ ઘરમાં જ રોકાઈ જાય તો વેપારીઓને કેશ ફ્લો ઓછો હોવાનો અનુભવ થાય છે.
સોના-ચાંદીની ખરીદી પર અસર
વધારાની રોકડની ઉપલબ્ધતા ઘટતાં બચતમાંથી થતી સોના-ચાંદીની ખરીદી પર પણ અસર જોવા મળી રહી હોવાનો વેપારીઓનો દાવો છે. ખાસ કરીને ઘરખર્ચમાંથી બચેલી રકમથી થતી નાની-મોટી જ્વેલરી ખરીદીમાં મંદીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે.
મોટી રકમ માટે બેંકને અગાઉથી જાણ
વેપારીઓના જણાવ્યા મુજબ રૂ.5થી 10 લાખ જેવી મોટી રોકડ ઉપાડવાની જરૂર પડે ત્યારે કેટલીક બેંક શાખાઓમાં અગાઉથી જાણ કરવી પડે છે. કેશ ઉપલબ્ધ ન હોય તો રકમની વ્યવસ્થા કરવામાં સમય લાગી શકે છે. RBIની ચલણ વ્યવસ્થા હેઠળ બેંકોમાં કેશ મેનેજમેન્ટ અને ચલણ વિતરણની વ્યવસ્થા સતત ચાલે છે.
એક લાખના ચેક સામે 98-99 હજાર કેશની ચર્ચા
કેશની જરૂરિયાત ધરાવતા કેટલાક લોકો ચેક સામે રોકડ મેળવવા માટે કમિશન કે પ્રીમિયમ ચૂકવવા તૈયાર હોવાની વેપારી વર્તુળોમાં ચર્ચા છે. રૂ.1 લાખના ચેક સામે રૂ.98થી 99 હજાર રોકડા મળે તેવી અનૌપચારિક વાતો પણ સંભળાય છે. જોકે આવા વ્યવહારોમાં કાયદાકીય અને નાણાકીય જોખમો હોવાથી સાવચેતી જરૂરી છે.
કેશ કાઉન્ટિંગ મશીનોની પણ માંગ ઘટી
લાખો-કરોડોની રોકડ ગણવા માટે મોટા વેપારીઓ અને બિલ્ડરો પાસે અગાઉ કેશ કાઉન્ટિંગ મશીનો સતત ઉપયોગમાં રહેતા હતા. હવે ડિજિટલ પેમેન્ટના વધતા પ્રમાણ અને રોકડ આધારિત વ્યવહારો ઘટતાં આવા મશીનોનો ઉપયોગ પણ ઓછો થયો હોવાની ચર્ચા છે. બજારમાં નોટોની અછત કરતાં રોકડના પરિભ્રમણની રીતમાં મોટો ફેરફાર થયો હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.
