આજ મારે દીપોત્સવી રે..
સાધુ અમૃતવદનદાસ
(BAPS. મુંબઈ)
આવતીકાલથી એટલે કે પાંચ નવેમ્બર ૨૦૨૬, આસો વદ રમા એકાદશીથી દીપાવલીની શુભ શરૂઆત થઈ રહી છે. સનાતન ભારતીય હિન્દુ શાસ્ત્રો (પુરાણો અને ઉપનિષદો)માં દીપોત્સવી એટલે કે દીવાળીનું મહત્વ, દીપદાનના મહિમા અને આ દિવસે કરવામાં આવતી પૂજા-વિધિઓનું સ્પષ્ટ વર્ણન જોવા મળે છે. શાસ્ત્રોમાં વર્ણવેલા કેટલાક મુખ્ય પ્રમાણભૂત શ્લોકો અને તેનો ગુજરાતી અર્થ નીચે મુજબ છે:
૧. ભવિષ્ય પુરાણ (દીપમાલિકોત્સવનું વર્ણન)
——————————————————-
ભવિષ્ય પુરાણ (ઉત્તર પર્વ, અધ્યાય ૧૪૦) માં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પોતે મહારાજ યુધિષ્ઠિરને દીપમાલિકોત્સવના મહત્વ વિશે જણાવે છે. ત્યાં દીપદાનના ફળને લઈને આ શ્લોક આવે છે,
दीपदानात्समं दानं न भूतं न भविष्यति।
सर्वतीर्थफलं प्राप्य मोक्षं प्राप्नोति मानवः॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति॥
દીપદાન (દીવો પ્રગટાવવા/દાન કરવા) સમાન શ્રેષ્ઠ દાન ન તો ભૂતકાળમાં થયું છે અને ન ભવિષ્યમાં થશે. દીવાળીના પવિત્ર અવસરે દીપદાન કરનાર મનુષ્ય સમસ્ત તીર્થોનું પુણ્ય ફળ પ્રાપ્ત કરીને મોક્ષ તરફ આગળ વધે છે અને સર્વ પાપોમાંથી મુક્ત થઈને વિષ્ણુલોકને પ્રાપ્ત કરે છે.
૨. સ્કન્દ પુરાણ પદ્મપુરાણ (કાર્તિક માસ માહાત્મ્ય)
—————————————————————-
સ્કન્દ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણના વૈષ્ણવ ખંડોમાં કાર્તિક અમાસના દિવસે દીવો પ્રગટાવવાનો વિશેષ નિયમ જણાવવામાં આવ્યો છે:
कार्तिके मासि विप्रेन्द्र दत्तानां दीपकानां।
न संख्या विद्यते क्वापि मुक्तानां हि तथा दिवि॥
હે વિપ્રેન્દ્ર (બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ)! કાર્તિક માસની આ રાત્રિએ (દીવાળીમાં) પ્રગટાવવામાં આવેલા દીવાઓ અને કરવામાં આવેલા દીપદાનોના પુણ્યની સંખ્યા એ જ રીતે ગણી શકાતી નથી, જેવી રીતે આકાશમાં મુક્ત થયેલા સિદ્ધ આત્માઓ કે તારાઓની ગણતરી કરી શકાતી નથી. આ પ્રકાશ સીધો નારાયણને પ્રિય છે.
૩. ઉપનિષદ (બૃહદારણ્યકોપનિષદ ૧.૩.૨૮)
——————————————————
ભલે આ મંત્ર વિશેષ રૂપે તહેવારની તારીખોની જાહેરાત નથી કરતો, પરંતુ ઋષિ-મુનિઓએ દીવાળીના મૂળ આધ્યાત્મિક દર્શનને આ જ મંત્ર દ્વારા રજૂ કર્યું છે:
ॐ असतो मा सद्गमय।
तमसो मा ज्योतिर्गमय।
मृत्योर्मा अमृतं गमय॥
અમને અસત્ય (બુરાઈ) થી સત્ય (અચળ સચ્ચાઈ) તરફ લઈ ચલો. મને તમો (અંધકાર/અજ્ઞાન) થી જ્યોતિ (પ્રકાશ/જ્ઞાન) તરફ લઈ ચલો. મને મૃત્યુથી અમરત્વ તરફ લઈ ચલો. દીવાળી આ જ અંધકારને હરાવીને આંતરિક જ્યોતિ પ્રગટાવવાનો શાસ્ત્રસંમત પર્વ છે.
૪. નિર્ણય સિંધુ અને ધર્મ સિંધુ (શાસ્ત્ર સંમત નિયમ) દીપાવલી નિર્ણય પ્રકરણ
————————————————————————————————-
દીવાળીની પૂજાનો સમય નક્કી કરવા માટે જ્યોતિષશાસ્ત્રના બે પરમ પ્રમાણભૂત ગ્રંથો ‘નિર્ણય સિંધુ’ અને ‘ધર્મ સિંધુ’ છે. તેમાં પ્રદોષ વ્યાપિની અમાસના દિવસે દીવા પ્રગટાવવા અને લક્ષ્મી પૂજન કરવાનો નિયમ શ્લોક સ્વરૂપે સ્પષ્ટ વર્ણવ્યો છે:
तत्र प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या।
यदा चतुर्दशीयुक्ता प्रदोषे नास्ति सा तिथिः।
तदा परदिने ज्ञेया दीपमाला न संशयः॥
દીવાળીનો ઉત્સવ તે જ દિવસે મનાવવો જોઈએ જ્યારે અમાસની તિથિ પ્રદોષ કાળમાં (સૂર્યાસ્ત પછીના તરતના સમયમાં) વ્યાપેલી હોય. જો પહેલા દિવસે પ્રદોષ કાળમાં અમાસ ન મળે, તો કોઈ પણ શંકા વગર બીજા દિવસે જ દીપમાલિકોત્સવ (દીવાળી) મનાવવો શાસ્ત્રસંમત ગણાય છે.
આ શાસ્ત્રો અનુસાર, દીવાળી માત્ર ફટાકડા ફોડવાનો નહીં, પરંતુ અજ્ઞાન રૂપી અંધકાર પર જ્ઞાનના પ્રકાશના વિજય અને ભગવાન તેમ જ તેમના અનન્ય ગુણાતીતભક્તને પ્રસન્ન કરવા માટે દીપદાન કરવાનો વિશુદ્ધ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક ઉત્સવ છે.
પૌરાણિક માન્યતાઓ અને હિન્દુ ધર્મગ્રંથો અનુસાર, સૌ પ્રથમવાર દિવાળીની ઉજવણી અયોધ્યા નગરીમાં કરવામાં આવી હતી.
મુખ્ય પૌરાણિક ઇતિહાસ અને કારણો:
————————————————
- શ્રી રામનું અયોધ્યા આગમન: ત્રેતાયુગમાં જ્યારે ભગવાન શ્રી રામ, માતા સીતા અને ભાઈ લક્ષ્મણ સાથે ૧૪ વર્ષનો વનવાસ પૂર્ણ કરીને અને લંકાપતિ રાવણનો વધ કરીને પોતાના ગૃહરાજ્ય અયોધ્યા પરત ફર્યા, ત્યારે તેમના સ્વાગતમાં અયોધ્યાવાસીઓએ સમગ્ર નગરીને ઘીના દીવાઓથી ઝળહળાવી દીધી હતી. કારતક મહિનાની તે અમાસની કાળી રાત દીવાઓના પ્રકાશથી જગમગી ઉઠી હતી. આ ઘટનાને ઇતિહાસમાં પ્રથમ દીપોત્સવ એટલે કે દિવાળીની શરૂઆત માનવામાં આવે છે.
અન્ય પ્રદેશો અને માન્યતાઓ મુજબ અન્ય ઘટનાઓ:
ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં દિવાળીની શરૂઆત સાથે અન્ય પૌરાણિક કથાઓ પણ જોડાયેલી છે:
- દ્વાપરયુગમાં (દક્ષિણ ભારત): ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યભામાએ પ્રાગજ્યોતિષપુર (હાલનું અસામની નજીક) ના દુષ્ટ રાક્ષસ નરકાસુરનો વધ કર્યો અને ૧૬,૦૦૦ કન્યાઓને મુક્ત કરાવી હતી. તેની ખુશીમાં લોકોએ દીવા પ્રગટાવીને ઉત્સવ મનાવ્યો હતો, જેને આજે પણ દક્ષિણ ભારતમાં મુખ્યત્વે નરક ચતુર્દશી તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
- સત્યયુગમાં માતા લક્ષ્મીનું પ્રાગટ્ય: એક માન્યતા એવી પણ છે કે સમુદ્ર મંથન દરમિયાન કારતક માસની અમાવસ્યાના દિવસે જ ધનની દેવી માતા લક્ષ્મી પ્રગટ થયા હતા. તેમના સ્વાગત અને પૂજન માટે સૌપ્રથમ ક્ષીરસાગર અને પૃથ્વી પર દીવા પ્રગટાવવામાં આવ્યા હતા.
આ ઉપરાંત ગુજરાતી કહેવતોમાં દિવાળીનો અર્થસભર ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. જેમ કે નવા નાકે દિવાળી અર્થાત્ ભૂતકાળને ભૂલીને નવી શરૂઆત કરવી જોઈએ. બીજી કહેવતમાં કહેવામાં આવ્યું છે દિવાળી દીધા જેવી ને હોળી બળ્યા જેવી અર્થાત્ દિવાળી એ પ્રકાશ, મીઠાઈ અને આનંદનો ઉત્સવ છે, જે હંમેશા સુખ આપનારી (દીધા જેવી) ગણાય છે. જ્યારે હોળી એ મુશ્કેલીઓ કે અગ્નિ જેવી પરિસ્થિતિનું પ્રતીક છે.
મહારાષ્ટ્ર દિવાળી અંગે એક વિશિષ્ટ વાત કરવામાં આવે છે. એક મરાઠી કહેવતમાં કહેવામાં આવ્યું છે એક સાધુ સંત યેતી ઘરા, તો ચી દિવાળી દશેરા. જ્યારે આપણા ઘરે સાધુ સંતો પધરામણી કરે છે તે જ દશેરા અને દિવાળી છે.
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનાં કીર્તનોમાં દિવાળીનો ઉત્સવ પ્રગટ ભગવાનનાં પ્રગટ દર્શન થવાથી ભક્તના હૃદયમાં જે પરમ આનંદ અને ઉત્સવનો માહોલ સર્જાય છે, તેને દિવાળીની ઉપમા આપીને કાવ્યમાં ગવાયો છે. આ ઉપરાંત ભગવાન સ્વામિનારાયણ દ્વારા ગઢડામાં ઉજવાતા દિવાળી ઉત્સવો અને ચોપડા પૂજન જેવી લીલાઓનું વર્ણન પણ કીર્તનોમાં જોવા મળે છે.
નંદ સંતોમાં સદ્ગુરુ નિષ્કુળાનંદ સ્વામીએ ભગવાનના આગમનને જ સાચી દિવાળી ગણાવી છે: “આજ મારે દિવાળી રે દિવાળી, હાં રે ઘેરે આવ્યા વાલો વનમાળી રે..” આ કીર્તનનો ભાવ એવો છે કે જ્યારે વહાલા વનમાળી મારા ઘરે પધાર્યા અને સુંદર ઢોલિયે આસન વાળીને બેઠા, ત્યારે જ મારે મન સાચી દિવાળી આવી ગઈ છે. ભગવાન સાથે હસી-હસીને તાળીઓ પાડીને વાત કરવાનો જે આનંદ છે, તે જ સાચો ઉત્સવ છે.
સદ્ગુરુ પ્રેમાનંદ સ્વામીએ શ્રીહરિના મુખારવિંદનાં દર્શનને દિવાળીના પર્વ તરીકે ઓળખાવ્યું છે: “દિવાળી આવી રે, આજ મારે દિવાળી આવી..પૂજું હૃદિકમલ મુખ સજની..” આ લાલિત્યમય કીર્તનમાં સહજાનંદ સ્વામી મહારાજ પ્રત્યેનો પ્રેમભક્તિભાવ વર્ણવ્યો છે. ભગવાનના સુંદર મુખકમળનું પૂજન કરવું એ જ ભક્તો માટે દિવાળીનો પરમ આનંદ છે.
સદ્ગુરુ બ્રહ્માનંદ સ્વામીનાં કીર્તનોમાં પણ ભગવાનના સાન્નિધ્યને દિવાળીનો મહોત્સવ માનવામાં આવ્યો છે: “આજ મારે દીપોત્સવી રે..” અને “રાજ મારે દિન દિન દિવાળી રે..” સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં આ પંક્તિઓ ખૂબ પ્રસિદ્ધ છે. ‘દિન દિન દિવાળી’ એટલે કે પ્રગટ ભગવાન અક્ષરપુરુષોત્તમ અને અક્ષરબ્રહ્મનો આશરો મળ્યા પછી ભક્તના જીવનમાં રોજ આનંદ અને નવો ઉત્સવ રહે છે, કોઈ અંધકાર કે દુઃખ રહેતું નથી.
કાર્તિકી પૂર્ણિમા એટલે કે દેવ દિવાળીના દિવસે સ્વામિનારાયણ ભગવાનના દિવ્ય સ્વરૂપના શણગાર અને મંદિરોમાં થતી રોશનીનું વર્ણન કરતાં કીર્તનો પણ રચાયાં છે, જેમ કે “આજ મનોહર દેવ દિવાળી..”
આવા પવિત્ર અવસરે ભગવાન સમક્ષ ગવાતું આ ભક્તિસભર પદ છે.
આ સિવાય સંપ્રદાયમાં દિવાળી અને અન્નકૂટોત્સવના દિવસોમાં “શોભે શ્રી ઘનશ્યામ…” જેવા દિવાળી પર્વના પદો અને આરતીઓ ગાવાની વિશેષ પરંપરા છે. આમ સ્વામિનારાયણીય દિવાળી તો પ્રગટ પ્રભુ અને પ્રગટ સત્પુરુષના સંગે બારમાસી છે.
સાધુ અમૃતવદનદાસ
(BAPS. મુંબઈ)
