GTUના પૂર્વ VC ડો.નવીનભાઈ શેઠ દ્વારા વિકસિત ભારત: શિક્ષણની ભૂમિકા અંગે સંવાદ
૨૦૪૭ના લક્ષ્ય સુધી કઇ રીતે પહોંચી શકાય? તે અંગે માર્ગદર્શન અપાયું
અગ્ર ગુજરાત, રાજકોટ
ભારતે વિકસિત ભારત 2047નું લક્ષ્ય એવા સમયે નિર્ધારિત કર્યું છે જ્યારે દેશ અનેક ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી રહ્યો છે. ચંદ્રના તે હિસ્સા સુધી પહોંચવાથી, જ્યાં અગાઉ કોઈ દેશ પહોંચી શક્યો ન હતો, લઈને વૈશ્વિક ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણમાં ઇસરોની વધતી ભૂમિકા સુધી, ભારતે પોતાની વૈજ્ઞાનિક ક્ષમતા સાબિત કરી છે. ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા વિશ્વની અગ્રણી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સ્થાન બનાવવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહી છે. તબીબી ક્ષેત્ર, સંરક્ષણ, મોબાઇલ અને ડિજિટલ ટેકનોલોજીમાં પણ મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ છે તથા સંતુલિત વિદેશ નીતિના કારણે વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતનો પ્રભાવ વધ્યો છે.
આ સિદ્ધિઓ છતાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાની દિશામાં અનેક પડકારો હજુ પણ વિદ્યમાન છે. રૂપિયાનું અવમૂલ્યન, સંશોધન અને તકનીકી ક્ષેત્રમાં અપેક્ષિત પ્રગતિનો અભાવ તથા અનેક ક્ષેત્રોમાં આત્મનિર્ભરતાની અછત દર્શાવે છે કે હજુ ઘણું કામ કરવાનું બાકી છે. તેનાથી પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન વિકાસની વિભાવનાનો છે. વિકાસને ઘણી વખત માત્ર આર્થિક અને ભૌતિક પ્રગતિ સુધી મર્યાદિત કરી દેવામાં આવે છે, જ્યારે પર્યાવરણીય સંકટ, નૈતિક મૂલ્યોનો હ્રાસ, સામાજિક અસંતુલન, મહિલાઓનું ઉત્પીડન અને હિંસા તથા શારીરિક-માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ પણ વધી રહી છે. તેથી પ્રશ્ન એ છે કે શું માત્ર ભૌતિક પ્રગતિને જ વાસ્તવિક વિકાસ કહી શકાય?
ભારતીય દૃષ્ટિ વિકાસની એક સર્વગ્રાહી સંકલ્પના રજૂ કરે છે. તેમાં ચાર પુરુષાર્થ—ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ—ના સંતુલનની વાત કરવામાં આવી છે. ભૌતિક પ્રગતિને નૈતિકતા અને સામાજિક ઉત્તરદાયિત્વથી અલગ માનવામાં આવી નથી; આ જ આપણી આધ્યાત્મિક દૃષ્ટિ છે. વિકસિત ભારત માટે એવી સંતુલિત વિકાસની સંકલ્પના આવશ્યક છે, જેમાં ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક વિકાસનો સમન્વય હોય.
વિકસિત ભારત 2047ની દૃષ્ટિમાં આર્થિક વિકાસ, તકનીકી પ્રગતિ, વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને સુશાસન મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ સફળતા રાજ્યો અને સમાજની સક્રિય ભાગીદારી પર પણ નિર્ભર રહેશે. વિકાસની પ્રક્રિયા દ્વિમાર્ગી હોવી જોઈએ—નીતિઓ કેન્દ્રથી રાજ્યો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને નાગરિકો સુધી પહોંચે તથા સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને નાગરિકોનાં સૂચનો નીચેથી કેન્દ્ર સુધી પહોંચે. લોકતાંત્રિક વ્યવસ્થામાં સરકાર અને સમાજ વિકાસનાં બે પૈડાં સમાન છે; બંનેના સમન્વિત પ્રયાસોથી જ વિકાસ આગળ વધી શકે છે.
