૧ મે..ગુજરાતનો ગૌરવ દિવસ : સંઘર્ષથી સર્જાયેલું રાજ્ય, ઓળખથી ઊભેલું ગૌરવ

૧ મે..ગુજરાતનો ગૌરવ દિવસ : સંઘર્ષથી સર્જાયેલું રાજ્ય, ઓળખથી ઊભેલું ગૌરવ

1 મે 1960, ગુજરાતના જન્મનો ઐતિહાસિક ક્ષણ ગણાય છે ; બ્રિટિશ યુગથી બોમ્બે સ્ટેટ સુધીનો પ્રવાસ, ભાષા અને ઓળખ માટે ઉઠેલો સંઘર્ષ સફળ થયો

શહીદોના બલિદાનથી મજબૂત બનેલી લડત સફળ રહી ; ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિકનું પ્રેરણાદાયક નેતૃત્વ

અતુલ સુરાણી

અગ્ર ગુજરાત…..

દર વર્ષે ૧ મેનો દિવસ આવે એટલે સમગ્ર ગુજરાત ગૌરવ અને ઉત્સાહથી ઝૂમી ઉઠે છે. આ માત્ર એક તારીખ નથી, પરંતુ ગુજરાતની ઓળખ, સંસ્કૃતિ અને અસ્તિત્વના જન્મનો દિવસ છે. આજે જે વિકસિત અને પ્રગતિશીલ ગુજરાત આપણે જોઈ રહ્યા છીએ, તેની પાછળ વર્ષો સુધી ચાલેલો સંઘર્ષ, હજારો લોકોની લાગણીઓ અને અનેક બલિદાનોની ગાથા જોડાયેલી છે. ગુજરાતનું અસ્તિત્વ એક દિવસમાં ઊભું થયું નહોતું, પરંતુ તે લાંબી લડતનું પરિણામ હતું, જેમાં લોકો પોતાની ભાષા અને સંસ્કૃતિ માટે એક થયા હતા.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ગુજરાત અલગ રાજ્ય તરીકે અસ્તિત્વમાં નહોતું. તે સમયગાળામાં આજનું ગુજરાત વિવિધ પ્રાંતોમાં વહેંચાયેલું હતું, જેમાં મોટાભાગનો વિસ્તાર બોમ્બે સ્ટેટ હેઠળ આવતો હતો. આ બોમ્બે સ્ટેટમાં આજના મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાત બંનેનો સમાવેશ થતો હતો. એક જ રાજ્યમાં બે જુદી ભાષા અને સંસ્કૃતિ ધરાવતા લોકો સાથે રહેતા હતા, પરંતુ સમય જતા ભાષા અને ઓળખનો પ્રશ્ન ઉઠવા લાગ્યો. ગુજરાતીઓમાં લાગણી જાગી કે તેમની પોતાની ભાષા, પરંપરા અને સંસ્કૃતિને સાચવવા માટે અલગ રાજ્ય હોવું જોઈએ.
1947માં ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ રાજ્ય પુનઃરચનાનો પ્રશ્ન દેશભરમાં ઉઠ્યો. લોકો માંગ કરવા લાગ્યા કે રાજ્યો ભાષાના આધારે રચવામાં આવે. આ સમયે ગુજરાતમાં પણ એક જોરદાર ચળવળ શરૂ થઈ, જેને મહાગુજરાત આંદોલન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ચળવળ માત્ર રાજકીય નહોતી, પરંતુ એક જનઆંદોલન બની ગઈ હતી. ગામડાંથી લઈને શહેર સુધી લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા, સૂત્રોચ્ચાર થયા અને એક જ અવાજ ગુંજવા લાગ્યો, અમે ગુજરાતી છીએ અને અમને આપણું ગુજરાત જોઈએ. આ આંદોલનને મજબૂત દિશા અને નેતૃત્વ આપનાર હતા ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ આંદોલન વધુ ઉગ્ર અને વ્યાપક બન્યું. તેમણે લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવી, યુવાનોને પ્રેરિત કર્યા અને ગુજરાતની ઓળખ માટે લડવાની હિંમત આપી. આંદોલન દરમિયાન અનેક સ્થળોએ પ્રદર્શન થયા, પોલીસ સાથે અથડામણો થઈ અને ઘણા લોકો શહીદ થયા. આ બલિદાનો માત્ર ઇતિહાસના પાનાં નથી, પરંતુ ગુજરાતના અસ્તિત્વની પાયાની ઈંટો છે.
1956માં ભારત સરકારે રાજ્ય પુનઃરચના અધિનિયમ અમલમાં મૂક્યો, પરંતુ તેમાં ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો નહોતો. ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રને ફરી એક સાથે રાખીને બોમ્બે સ્ટેટ તરીકે જ રાખવામાં આવ્યા. આ નિર્ણયથી ગુજરાતમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો અને આંદોલન વધુ તેજ બન્યું. અમદાવાદ, રાજકોટ, સુરત જેવા શહેરોમાં લોકો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા અને અલગ રાજ્યની માંગ વધુ જોરશોરથી ઉઠવા લાગી. આંદોલન હવે માત્ર માંગ નહોતું રહ્યું, પરંતુ તે એક જનઆક્રોશ બની ગયું હતું. અનેક સ્થળોએ હિંસક ઘટનાઓ બની, પોલીસ ફાયરિંગ થયા અને અનેક લોકોએ પોતાના જીવ ગુમાવ્યા. આ શહીદોની કુરબાનીને કારણે આખરે કેન્દ્ર સરકાર પર દબાણ વધ્યું. લાંબા સમય સુધી ચાલેલા સંઘર્ષ બાદ અંતે સરકારે નિર્ણય લીધો કે બોમ્બે સ્ટેટને બે ભાગોમાં વહેંચવામાં આવશે. અને પછી આવ્યો એ ઐતિહાસિક દિવસ, ૧ મે 1960. આ દિવસે ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર બે અલગ રાજ્યો તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યા. આ રીતે ગુજરાતનું સ્વપ્ન સાકાર થયું. લોકોમાં ખુશીની લહેર ફેલાઈ ગઈ અને વર્ષો સુધી ચાલેલો સંઘર્ષ સફળ બન્યો.
ગુજરાત રાજ્યના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી તરીકે જિવરાજ મેહતાની નિમણૂક કરવામાં આવી. તેમના નેતૃત્વ હેઠળ રાજ્યએ વિકાસના માર્ગે આગળ વધવાનું શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં અમદાવાદને રાજધાની બનાવવામાં આવ્યું અને પછી ગાંધીનગરને આધુનિક આયોજન સાથે નવી રાજધાની તરીકે વિકસાવવામાં આવ્યું.
સ્થાપના પછી ગુજરાતે વિકાસના ક્ષેત્રમાં અદ્દભુત પ્રગતિ કરી છે. આજે ગુજરાત ઉદ્યોગ, વેપાર, કૃષિ અને નિકાસ ક્ષેત્રમાં દેશના અગ્રણી રાજ્યોમાં સ્થાન ધરાવે છે. અહીંના લોકોની મહેનત, વ્યાપારી દૃષ્ટિકોણ અને નવીનતા ગુજરાતને વિશ્વસ્તરે ઓળખ અપાવે છે. ગુજરાત માત્ર એક રાજ્ય નથી, પરંતુ તે એક ભાવના છે, એક એવી ઓળખ છે.. જે દુનિયાભરમાં વસતા ગુજરાતીઓને એકસાથે બાંધે છે.
આજના દિવસે સમગ્ર રાજ્યમાં વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાય છે, શાળાઓમાં સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો થાય છે અને શહીદોને શ્રદ્ધાંજલિ આપવામાં આવે છે. આ દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે આપણા પૂર્વજોએ કેટલી મહેનત અને બલિદાન આપી આ રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું છે. ગુજરાતની સ્થાપનાની આ ગાથા આપણને પ્રેરણા આપે છે કે એકતા, સંઘર્ષ અને વિશ્વાસ હોય તો કોઈ પણ સ્વપ્ન સાકાર થઈ શકે છે. આજે જ્યારે આપણે ૧ મેનો દિવસ ઉજવીએ છીએ, ત્યારે દરેક ગુજરાતી ગૌરવથી કહે છે, જય જય ગરવી ગુજરાત..

રાજવીઓનો વારસો અને ગુજરાતનું એકીકરણ
ગુજરાત રાજ્ય રચાયા પહેલાં અહીં અનેક દેશી રજવાડાં હતાં, જેમણે સમયાંતરે પોતાના વિસ્તાર અને સત્તા જાળવી રાખી હતી. સ્વતંત્રતા પછી આ રાજવીઓએ ભારત સાથે જોડાવાનો નિર્ણય લીધો, જે ગુજરાતના એકીકરણ માટે ખૂબ મહત્વનો બન્યો. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ વિસ્તારના રાજવીઓએ રાષ્ટ્રીય એકતાને પ્રાથમિકતા આપી. તેમના આ નિર્ણયથી અલગ અલગ રજવાડાં એક જ રાજ્યમાં જોડાયા અને ગુજરાતના મજબૂત આધારની રચના થઈ.

મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી, પ્રગતિશીલ દ્રષ્ટિ
કૃષ્ણકુમારસિંહજી ભવસિંહજી ભાવનગરના રાજવી હતા, જેમણે સ્વતંત્રતા પછી પોતાના રાજ્યને સ્વૈચ્છિક રીતે ભારત સંઘમાં જોડ્યું. તેઓ પ્રગતિશીલ વિચારધારા ધરાવતા શાસક હતા અને લોકહિતને મહત્વ આપતા હતા. તેમના આ નિર્ણયે અન્ય રાજવીઓ માટે પણ ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું. ભાવનગર રાજ્યનું સરળતાથી વિલય થવું ગુજરાતના ભવિષ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થયું.

મહારાવ મદનસિંહજી, કચ્છનું યોગદાન
મદનસિંહજી કચ્છના અંતિમ રાજવી હતા, જેમણે પોતાના પ્રદેશને ભારત સાથે જોડવાનો નિર્ણય લીધો. કચ્છ ભૌગોલિક રીતે મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર હોવાથી તેનો સમાવેશ ગુજરાતમાં થવો ખૂબ જરૂરી હતો. તેમના સહકારથી કચ્છનું વિલય સરળતાથી થયું અને ગુજરાત રાજ્ય વધુ વ્યાપક અને મજબૂત બન્યું. કચ્છના સંસ્કૃતિ અને વેપાર પરંપરાએ પણ રાજ્યના વિકાસમાં મહત્વનું યોગદાન આપ્યું.

સૌરાષ્ટ્રના રાજવીઓનું એકતાની દિશામાં પગલું
સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં અનેક નાના-મોટા રજવાડાં હતાં, જેમ કે જૂનાગઢ, નવનગર અને અન્ય રાજયો. આ રાજવીઓએ સમય સાથે ભારત સાથે જોડાઈને એક સંયુક્ત માળખું સ્વીકાર્યું. ખાસ કરીને નવનગરના જામ સાહેબ દિગ્વિજયસિંહજી જેવા રાજવીઓએ રાષ્ટ્રીય હિતને મહત્વ આપ્યું. આ એકીકરણથી સૌરાષ્ટ્રનો વિસ્તાર ગુજરાત સાથે જોડાયો અને રાજ્યની રચનામાં મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો.

ગોંડલના મહારાજા ભગવતસિંહજી; આધુનિક વિચારોના આગેવાન
ભગવતસિંહજી ગોંડલ રાજ્યના પ્રગતિશીલ અને દુરંદેશી રાજવી તરીકે જાણીતા હતા. તેમણે પોતાના શાસન દરમિયાન શિક્ષણ, આરોગ્ય અને નગરવ્યવસ્થામાં અનેક સુધારાઓ કર્યા હતા. ગોંડલને આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ બનાવવામાં તેમનો મોટો ફાળો રહ્યો હતો. સ્વતંત્રતા બાદ તેમના રાજ્યના ભારત સંઘમાં વિલયથી ગુજરાતના એકીકરણને વધુ મજબૂતી મળી. તેમની પ્રજાવત્સલ નીતિઓ અને વિકાસલક્ષી અભિગમ ગુજરાતના ભાવિ વિકાસ માટે પ્રેરણારૂપ સાબિત થયા, અને ગોંડલનું યોગદાન રાજ્યની રચનામાં નોંધપાત્ર રહ્યું.